Sasafras należy do najłatwiej rozpoznawalnych drzew lasów liściastych wschodniej Ameryki Północnej, a swoją sławę zawdzięcza w dużej mierze szczegółowi rzadko spotykanemu gdzie indziej: na jednym pędzie potrafią wyrastać liście o trzech różnych kształtach. Bywają blaszki całobrzegie i jajowate, dwuklapowe o zarysie rękawicy oraz wyraźnie trójklapowe, wszystkie obok siebie w tej samej koronie. Do tego dochodzi słodkawy zapach, który uwalnia każdy zgnieciony liść i każdy odłupany kawałek kory, przez co pomylenie tego gatunku z jakimkolwiek innym drzewem kontynentu staje się trudne.
Sassafras albidum zalicza się do rodziny Lauraceae, obejmującej wawrzyn, cynamonowiec i smaczliwkę, której centrum różnorodności leży w tropikach. Obecność w tej grupie przedstawiciela zrzucającego liście, znoszącego ostre zimy tak daleko na północy, sama w sobie stanowi wyjątek. Rodzaj Sassafras liczy zaledwie trzy uznane gatunki, rozdzielone dysjunktywnie między Amerykę Północną a wschodnią Azję, a botanicy od ponad stu lat przywołują ten układ biogeograficzny jako świadectwo lasów niegdyś ciągłych na półkuli północnej.
Niniejsza strona zbiera profil botaniczny gatunku: klasyfikację formalną sprawdzoną w pierwotnych bazach nomenklatorycznych, morfologię terenową, ekologię, fenologię, strukturalny skład chemiczny, historię kulturową oraz stan ochrony. Punktem odniesienia jest drzewo jako organizm, nie jako surowiec.
Sassafras albidum należy do najłatwiej rozpoznawalnych drzew lasów liściastych wschodniej Ameryki Północnej.
Zgnieciony liść uwalnia słodkawy zapach, po którym Sassafras rozpoznaje się bez oglądania całej korony.
Taksonomia
Gatunek opisał Thomas Nuttall w 1818 roku pod nazwą Laurus albida, w pierwszym tomie swojego dzieła o rodzajach roślin północnoamerykańskich. Przeniesienia do rodzaju Sassafras dokonał w 1836 roku Christian Gottfried Daniel Nees von Esenbeck w monografii Systema Laurinarum i to właśnie ta kombinacja pozostaje uznawana.
- Królestwo: Plantae
- Gromada: Magnoliophyta (okrytonasienne)
- Klasa: Magnoliopsida
- Rząd: Laurales
- Rodzina: Lauraceae Juss. (1789)
- Rodzaj: Sassafras J.Presl (1825)
- Gatunek: Sassafras albidum (Nutt.) Nees (1836)
- Bazonim: Laurus albida Nutt., Gen. N. Amer. Pl. 1: 259 (1818)
Synonimy
Bazy nomenklatoryczne uznają około dwudziestu synonimów tego gatunku, co odzwierciedla dwa stulecia przenoszenia go między rodzajami w obrębie Lauraceae. Do najczęściej przywoływanych w piśmiennictwie należą:
- Laurus albida Nutt.
- Laurus sassafras L.
- Persea sassafras (L.) Spreng.
- Sassafras albidum var. molle (Raf.) Fernald
- Sassafras officinale Nees & C.H.Eberm.
- Sassafras officinale var. albidum (Nutt.) S.F.Blake
- Sassafras variifolium (Salisb.) Kuntze
- Sassafras variifolium var. albidum (Nutt.) Fernald
Etymologia
Nazwa rodzajowa krążyła po Europie, zanim powstał jakikolwiek opis formalny. Sewilski lekarz Nicolás Monardes zanotował to słowo około 1566 roku, zasłyszane od francuskiego hugenota świeżo przybyłego z Florydy, i rozpowszechnił je w swoim dziele o nowościach roślinnych z Indii Zachodnich. Dokładne pochodzenie pozostaje sporne: jedna hipoteza wiąże termin z hiszpańskim „saxifraga”, druga uznaje go za przekształcenie zaginionego dziś słowa rdzennego, urobionego przez kastylijskie ucho. Epitet albidum wywodzi się z łacińskiego albidus, białawy, i nawiązuje do jasnej spodniej strony liści oraz do bladego odcienia bielu drzewnego.
Opis morfologiczny
Drzewo liściaste średniej wielkości, na przeważającym obszarze zasięgu osiągające od 10 do 20 metrów wysokości, z wyjątkowymi okazami zbliżającymi się do 30 metrów w wilgotnych lasach południowych Appalachów. Średnica pnia rzadko przekracza 60 centymetrów, choć stare drzewa bywają grubsze niż metr. Korona jest nieregularna i piętrowa, co wynika z rozgałęzienia sympodialnego układającego konary kondygnacjami. Kora młodych pędów jest żółtozielona, gładka i lśniąca; z wiekiem ciemnieje do czerwonawego brązu i głęboko bruzdkuje się w spłaszczone listwy. Wszystkie tkanki zawierają komórki olejkowe i właśnie dlatego każde nacięcie natychmiast uwalnia zapach.
Liście
- Barwa: matowozielona z wierzchu, sina i delikatnie owłosiona od spodu; jesienią przybiera odcienie żółci, pomarańczu, czerwieni i purpury, często na jednym drzewie
- Brzeg: całobrzegi we wszystkich formach, bez jakiegokolwiek ząbkowania
- Kształty: wyraźna heterofilia, z blaszkami całobrzegimi i jajowatymi, niesymetrycznie dwuklapowymi oraz symetrycznie trójklapowymi na tym samym pędzie
- Ogonek liściowy: od 2 do 4 centymetrów, smukły
- Rozmiary: od 7 do 15 centymetrów długości i od 5 do 10 centymetrów szerokości
- Ułożenie: skrętoległe, liście pojedyncze, bez przylistków
- Zapach: wyrazisty i słodkawy po zgnieceniu blaszki
Kwiaty
- Barwa i wielkość: żółtozielone, od 5 do 8 milimetrów
- Budowa: sześć wolnych listków okwiatu; kwiaty pręcikowe z dziewięcioma pręcikami w trzech okółkach, kwiaty słupkowe z górną, jednoowocolistkową zalążnią i prątniczkami
- Kwiatostan: krótkie i luźne grona szczytowe, po trzy do ośmiu kwiatów, rozwijające się przed rozwojem liści
- Płciowość: gatunek funkcjonalnie dwupienny, z odrębnymi osobnikami pręcikowymi i słupkowymi
Owoce i nasiona
- Barwa: ciemnoniebieska do niemal czarnej po dojrzeniu, z woskowym połyskiem
- Nasiono: jedno na owoc, jajowate, ze spoczynkiem fizjologicznym zarodka
- Rozmiar: od 8 do 12 milimetrów długości
- Szypułka: jaskrawoczerwona, mięsista i maczugowata, tworząca dwubarwny kontrast działający jak sygnał wzrokowy dla ptaków
- Typ: pestkowiec jajowaty, zawiązywany wyłącznie na osobnikach słupkowych
Korzeń i pęd
System korzeniowy zaczyna się od palowego, lecz szybko wykształca płytkie korzenie boczne o bardzo dużym zasięgu, zdolne wypuszczać odrosty przybyszowe kilka metrów od pnia macierzystego. To właśnie ta cecha tłumaczy gęste kępy tak charakterystyczne dla gatunku, nierzadko utworzone przez jednego osobnika genetycznego. Kora korzenia skupia największą w całej roślinie gęstość komórek olejkowych. Drewno jest lekkie, miękkie, o twardzieli od pomarańczowej po jasnobrązową, i dobrze opiera się gniciu w kontakcie z glebą.
Zasięg i siedlisko
Zasięg rodzimy ciągnie się od południowo-wschodniej Kanady po środkowe i wschodnie Stany Zjednoczone. Na dalekiej północy sięga południowego Ontario, Maine i Vermontu; na południu dochodzi do północnej Florydy; na zachodzie posuwa się po wschodni Teksas, Oklahomę, Kansas, Iowa i Wisconsin. To jedna z nielicznych Lauraceae rzeczywiście przystosowanych do umiarkowanego klimatu kontynentalnego, znosząca zimy z minimami w okolicach trzydziestu stopni poniżej zera, co odpowiada strefom od 4 do 9 w skali USDA.
Preferuje gleby kwaśne do obojętnych, o pH między 5,0 a 7,0, o uziarnieniu od piaszczystego po gliniasto-ilaste i o dobrym odwodnieniu. Utrzymuje się na terenach ubogich, kamienistych i zdegradowanych, nie znosi jednak długotrwałego zalewania ani gleb płytkich zalegających na wapieniu. Występuje od poziomu morza po około 1500 metrów wysokości w pasmach Appalachów. Ekologicznie zachowuje się jak gatunek pionierski: opanowuje luki w drzewostanie, skraje lasów, porzucone pola, skarpy przydrożne i żywopłoty, a po pożarze lub wyrębie szybko odzyskuje teren dzięki odroślom korzeniowym. Nawet w obrębie własnego zasięgu bywa traktowany jak uciążliwy kolonizator na niekoszonych pastwiskach, właśnie z powodu tych odrostów. Poza Ameryką Północną uprawia się go w Europie jako drzewo ozdobne od XVII wieku, bez potwierdzonych doniesień o zachowaniu inwazyjnym.
Uprawa
Rozmnażanie
Nasiona wykazują spoczynek fizjologiczny i wymagają chłodnej, wilgotnej stratyfikacji przez mniej więcej trzy do czterech miesięcy w temperaturze zbliżonej do 1 do 5 stopni, co w naturze odpowiada przezimowaniu pod ściółką. Nawet wtedy kiełkowanie bywa nierównomierne i rozciąga się na całą wiosnę. Droga wegetatywna jest bardziej przewidywalna: odcinki korzeni oraz młode odrosty oddzielone wraz z częścią systemu korzeniowego przyjmują się łatwo, natomiast sadzonki pędów zielnych są notorycznie trudne i ukorzeniają się rzadko.
Wymagania
Drzewo dobrze rośnie w pełnym słońcu, a w fazie młodocianej znosi półcień, choć przebarwienie jesienne wypada intensywniej w świetle bezpośrednim. Po ukorzenieniu z zapasem toleruje suszę. Gleby zbite, zasolone lub zasadowe ograniczają rozwój. Korzeń palowy sprawia, że przesadzanie wyrośniętych okazów jest zabiegiem ryzykownym i dlatego nasadzenia zakłada się z młodych sadzonek pojemnikowych. Jeden szczegół planistyczny bywa pomijany: skoro gatunek odrasta z korzeni, pojedyncza sadzonka z czasem przekształca się w grupę, co w nasadzeniach naturalistycznych jest pożądane, a na małej rabacie kłopotliwe.
Szkodniki i choroby
- Chrabąszcz japoński (Popillia japonica): chrząszcz inwazyjny w Ameryce Północnej, w latach gradacji żarłoczny defoliator
- Przędziorki i miodówki: wywołują wyrośla i zwijanie liści, szkoda estetyczna o niewielkich następstwach dla drzewa
- Rak powodowany przez Nectria: zmiany na pniu okazów starych lub osłabionych
- Więdnięcie wawrzynowate (Raffaelea lauricola): zagrożenie najpoważniejsze, omówione szczegółowo w części poświęconej ochronie
Zbiór i pielęgnacja
Na potrzeby rozmnażania owoce zbiera się, gdy nabiorą pełnej barwy niebieskiej, między końcem lata a początkiem jesieni, a miąższ usuwa się przed przechowywaniem lub stratyfikacją. Drewno, o ile w ogóle bywa pozyskiwane, ścina się zimą, przy drzewie w spoczynku. W zastosowaniach krajobrazowych zbioru nie ma: liczy się ulistnienie jesienne i piętrowa architektura korony.
Fenologia
Kwitnienie przypada między marcem a majem, zależnie od szerokości geograficznej, i trwa niewiele dłużej niż tydzień. Wyprzedza rozwój liści, przez co żółte grona wyraźnie odcinają się od nagich pędów, a drzewo staje się jednym z pierwszych źródeł pokarmu kwiatowego w sezonie. Ten wczesny kalendarz ma znaczenie ekologiczne: pszczoły samotnice z rodzajów Andrena i Osmia, świeżo wybudzone królowe trzmieli, muchówki i drobne chrząszcze znajdują tu nektar i pyłek w chwili, gdy prawie nic innego jeszcze nie zakwitło.
Owoce dojrzewają od czerwca do września w populacjach południowych i od sierpnia do października w północnych. Są bogate w tłuszcze i znikają szybko, często zanim zdążą opaść. Rozsiewanie odbywa się niemal wyłącznie za pośrednictwem ptaków i obejmuje ponad dwadzieścia gatunków, wśród nich drozdy, wireonki, kacyki, tyrankowate i dzięcioły, w znacznej części w trakcie wędrówki. Ssaki takie jak oposy i baribal zjadają owoce okazjonalnie. Przebarwianie liści koncentruje się w październiku i odpowiada za spektakl barw, któremu gatunek zawdzięcza swoją wartość ozdobną. Równolegle do rozmnażania płciowego ekspansja klonalna przez odrosty korzeniowe działa przez cały rok i odpowiada za znaczną część zdobywanego przez drzewo terenu.
Gatunki pokrewne i pomyłki
Rodzaj jest niewielki i geograficznie rozdzielony. Poza gatunkiem północnoamerykańskim istnieją Sassafras randaiense (Hayata) Rehder, endemit górskich lasów Tajwanu uznawany za rzadki, oraz Sassafras tzumu (Hemsl.) Hemsl. z prowincji środkowych i południowych Chin, okazałe drzewo eksploatowane dla drewna. Żaden z nich nie występuje naturalnie poza Azją, więc pomylenie przedstawicieli tego samego rodzaju w terenie jest mało prawdopodobne.
Rzeczywiste pomyłki dotyczą gatunków z innych rodzin, które również mają liście klapowane:
- Broussonetia papyrifera: liście polimorficzne i klapowane, ale szorstkie w dotyku, o brzegu piłkowanym, z mlecznym sokiem w przełamanym ogonku
- Lindera benzoin: ta sama rodzina, lecz pokrój krzewiasty, liście zawsze całobrzegie, owoce czerwone i elipsoidalne, zapach cytrusowo-pieprzny, odmienny od sasafrasu
- Liriodendron tulipifera: liść czteroklapowy o wierzchołku ściętym, z przylistkami, drzewo znacznie większe i całkowicie pozbawione zapachu w tkankach
- Morus rubra i Morus alba: morwy również mają blaszki raz całobrzegie, raz klapowane, ale o brzegu piłkowanym i z mlecznym sokiem
Dwie cechy rozstrzygają niemal wszystkie przypadki: brzeg liścia sasafrasu jest całobrzegi w każdej z trzech form, a zapach uwalniany po zgnieceniu blaszki nie ma odpowiednika wśród drzew, z którymi bywa mylony. W obrębie zasięgu nie występuje żaden ostro trujący sobowtór, który sam w sobie czyniłby błąd oznaczenia niebezpiecznym.
Fitochemia Sassafras albidum
Sygnaturę chemiczną gatunku zdominowały fenylopropanoidy, a składnikiem głównym jest safrol. Olejek eteryczny pozyskiwany z kory korzenia stanowi od 1% do 3% masy tej tkanki, a safrol może w nim reprezentować od 75% do 90% frakcji lotnej. Stężenie wyraźnie maleje od korzenia ku pędowi i dalej ku liściom, przez co kora korzeniowa pozostaje chemicznie najbardziej skoncentrowaną częścią rośliny.
- Alkaloidy: w korze wykryto związki benzyloizochinolinowe, charakterystyczne dla rodziny Lauraceae
- Garbniki: obecne w korze pędu i korzenia
- Monoterpeny i inne fenylopropanoidy: safrolowi towarzyszą w mniejszych proporcjach alfa-pinen, kamfora, eugenol i metyloeugenol
- Safrol: fenylopropanoid z pierścieniem metylenodioksyfenylowym, główny składnik olejku z kory korzenia
- Seskwiterpeny: wśród zidentyfikowanych alfa-kopaen i alfa-kubeben
- Śluzy: obfite w młodych liściach, odpowiedzialne za charakteryzującą je śluzowatą konsystencję
Kwestia bezpieczeństwa, która nie należy do historii, lecz obowiązuje obecnie: safrol jest hepatotoksyczny i rakotwórczy w modelach zwierzęcych, dlatego amerykański urząd sanitarny zakazał jego stosowania jako dodatku do żywności w 1960 roku. Spożycie części rośliny stanowi ryzyko dla ludzi, a także dla psów i kotów, u których kontakt doustny z korą i pędami wiąże się z objawami ze strony przewodu pokarmowego oraz z uszkodzeniem wątroby.
Historia i etnobotanika
Wśród ludów rdzennych południowego wschodu Ameryki Północnej sasafras zajmował poczesne miejsce w życiu codziennym. Czoktawowie z Luizjany suszyli i mielili liście, otrzymując aromatyczny proszek o właściwościach zagęszczających, a praktykę tę przejęli osadnicy francuscy i przetrwała ona jako filé kuchni kreolskiej i cajuńskiej, obecne do dziś w tamtejszych gumbo. Przekazy etnograficzne z XIX wieku dokumentują ponadto wykorzystanie lekkiego i trwałego drewna na czółna dłubanki, słupki ogrodzeniowe i sprzęty domowe.
Europejska kariera drzewa potoczyła się zupełnie inaczej. Gdy Monardes w drugiej połowie XVI wieku rozgłosił w Sewilli wieść o korze, dotarła ona na rynki Starego Świata w otoczce nadzwyczajnych zapewnień, między innymi takiego, że miała leczyć kiłę, czego późniejsza farmakologia nigdy nie potwierdziła. Skutek handlowy okazał się natychmiastowy i nieproporcjonalny. Kora sasafrasu stała się drugim towarem eksportowym kolonialnej Ameryki Północnej, ustępując jedynie tytoniowi, a wyprawy wysłane ku wybrzeżom Nowej Anglii w 1602 i 1603 roku wróciły z pełnymi ładowniami. Przywileje kolonizacyjne wyznaczały nawet minimalne kwoty załadunku. Kiedy obietnica lecznicza się rozwiała, cena runęła, a epizod pozostał w pamięci jako jeden z pierwszych przykładów bańki handlowej napędzanej amerykańskim produktem roślinnym.
W XIX wieku i w pierwszej połowie XX wieku kora korzenia nadawała pierwotny profil aromatyczny amerykańskiemu root beer, aż zakaz stosowania safrolu jako dodatku, wprowadzony w 1960 roku, zmusił przemysł do zastąpienia go recepturami syntetycznymi albo wyciągami pozbawionymi tego związku. Smak, który odbiorcy kojarzą z tym napojem, jest od tamtej pory rekonstrukcją.
Ochrona
Gatunek oceniono jako najmniejszej troski (LC) na Czerwonej Liście IUCN. Klasyfikacja opiera się na rozległości zasięgu, lokalnej obfitości oraz zachowaniu pionierskim, które zapewnia szybkie ponowne opanowanie terenów przekształconych. Gatunek nie figuruje w załącznikach CITES i nie podlega międzynarodowym ograniczeniom w obrocie jako roślina.
Ten wygodny obraz współistnieje z zagrożeniem nowym i całkiem poważnym. Więdnięcie wawrzynowate, wywoływane przez grzyb Raffaelea lauricola i przenoszone przez chrząszcza ambrozjowego Xyleborus glabratus, zawleczonego przypadkowo do Georgii około 2002 roku, zabiło już setki milionów okazów Persea borbonia na nizinie nadmorskiej południowego wschodu. Wszystkie rodzime Lauraceae Ameryki Północnej są podatne, a sasafras nie stanowi wyjątku: próby inokulacyjne wykazują początek więdnięcia po mniej więcej 14 dniach i całkowitą śmiertelność zaszczepionych osobników w ciągu 30 dni. Doniesienia o chorobie u Sassafras albidum opublikowano w latach 2013 do 2020 w Alabamie, Arkansas, Kentucky i Tennessee, co wskazuje na postęp w głąb kontynentu. Niepokój fitopatologów ma charakter geograficzny: zasięg sasafrasu jest znacznie rozleglejszy niż zasięg Persea borbonia, co otwiera przed patogenem korytarz dużo dłuższy od drogi przebytej dotychczas. Długofalowe następstwa dla lasów liściastych nie zostały jeszcze ustalone.
Ciekawostki
- Drzewo, które poruszyło statki: przez kilka dziesięcioleci XVII wieku kora tego gatunku była drugim najczęściej wywożonym towarem kolonialnej Ameryki Północnej, ustępując wyłącznie tytoniowi
- Dwubarwny sygnał: czerwona i mięsista szypułka podtrzymująca niebieski pestkowiec nie jest ozdobą; kontrast działa jak chorągiewka dla ptaków owocożernych, a strategia ta powtarza się u gatunków rozsiewanych przez wędrowców
- Jeden zagajnik, jeden osobnik: gęste skupiska sasafrasu liczące dziesiątki pni bywają jednym organizmem, spiętym korzeniami bocznymi, które wypuszczają odrosty o metry dalej
- Rodzaj przecięty na pół: trzy gatunki rodzaju Sassafras zajmują Amerykę Północną i wschodnią Azję, a między nimi nie ma nic, i tę klasyczną dysjunkcję przywołuje się od XIX wieku jako świadectwo lasów ciągłych na półkuli północnej
- Trzy liście, jedno drzewo: heterofilia z blaszkami całobrzegimi, dwuklapowymi i trójklapowymi na jednym pędzie rzadko zdarza się u drzew klimatu umiarkowanego i służy jako natychmiastowa cecha diagnostyczna
Uwaga: ta treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady specjalisty. Przed zastosowaniem roślin leczniczych skonsultuj się z lekarzem lub fitoterapeutą, zwłaszcza w ciąży, w okresie karmienia piersią lub podczas przyjmowania leków.
Bibliografia i badania naukowe
Zobacz Wszystkie 10 Cytowanych Źródeł
Źródła Instytucjonalne (2)
- GOV USDA Forest Service. Status of Sassafras albidum (Nutt.) Nees in the presence of laurel wilt disease and the redbay ambrosia beetle in the southeastern United States. Southern Research Station, Asheville. ↗
- GOV2008 USDA Forest Service. Woody Plant Seed Manual: Sassafras albidum. Agriculture Handbook 727, Washington. 2008. ↗
Lektury Uzupełniające (8)
- 1997 Flora of North America Editorial Committee. Flora of North America North of Mexico, vol. 3: Magnoliophyta, Lauraceae. Oxford University Press, Nowy Jork. 1997. ↗
- International Plant Names Index. Sassafras albidum (Nutt.) Nees. Royal Botanic Gardens Kew, Harvard University Herbaria i Australian National Herbarium. https://www.ipni.org/search?q=Sassafras albidum
- IUCN. The IUCN Red List of Threatened Species: Sassafras albidum. https://www.iucnredlist.org/search?query=Sassafras albidum
- 1995 Kamdem, D. P.; Gage, D. A. Chemical composition of essential oil from the root bark of Sassafras albidum. Planta Medica, 61(6): 574-575. 1995.
- Nees von Esenbeck, C. G. D. Systema Laurinarum. Veit et Socius, Berlin. 1836.
- 2007 Nie, Z. L.; Wen, J.; Sun, H. Phylogeny and biogeography of Sassafras (Lauraceae) disjunct between eastern Asia and eastern North America. Plant Systematics and Evolution, 267: 191-203. 2007.
- Nuttall, T. The Genera of North American Plants, vol. 1. D. Heartt, Filadelfia. 1818.
- Plants of the World Online. Sassafras albidum (Nutt.) Nees. Royal Botanic Gardens Kew. ↗
