Simarouba amara (marupá): właściwości i korzyści

Simarouba amara Aubl. / Marupá, w Brazylii zwana potocznie marupá, a w dawnych farmakopeach odnotowywana jako simaruba, to wiecznie zielone drzewo z rodziny Simaroubaceae, opisane w 1775 roku przez Jeana Baptiste’a Christophore’a Fusée Aubleta. Gatunek pochodzi z krainy neotropikalnej i jest szeroko rozpowszechniony od Gwatemali po Boliwię oraz od Ekwadoru po wschodnie wybrzeże Brazylii. Drzewo cenione jest zarówno za tradycyjne zastosowanie kory, jak i za lekkie, wszechstronne drewno, od stuleci wykorzystywane przez miejscowe społeczności.

W tradycji zielarskiej Ameryki Łacińskiej Simarouba amara zajmuje ważne miejsce jako roślina gorzka, kojarzona z dolegliwościami jelitowymi i pasożytniczymi, a przekazy obejmują zarówno biegunkę i czerwonkę, jak i gorączkę oraz inne infekcje. Jej skład fitochemiczny, bogaty przede wszystkim w kwasynoidy, tłumaczy zainteresowanie współczesnej nauki, która bada część tych tradycyjnych zastosowań w laboratorium i na modelach zwierzęcych, choć wciąż brakuje badań klinicznych potwierdzających skuteczność i bezpieczeństwo u ludzi.

Nazwy ludowe i międzynarodowe#

• Polski: brak utrwalonej polskiej nazwy; w handlu czasem określana jako marupa lub simaruba.
• Angielski: bitterwood, dysentery bark, mountain damson, orinoco simarouba, paradise tree, slave wood, stavewood, wing-leaved quassia.
• Francuski: bois blanc, simarouba, simarouba glabre.
• Hiszpański: cedro amargo, cuna, gavilán (Kuba), guitarro, simaruba.
• Niemiecki: Simarouba.
• Portugalski: amarelinho, caixeta, cedro-amargo, marupá, marupaúba, paraíba, pau-paraíba, simaruba, tamanqueira.
• Włoski: simaruba.

Synonimy botaniczne#

Simarouba amara Aubl. zgromadziła w ciągu dziejów wiele synonimów botanicznych, co odzwierciedla kolejne rewizje jej klasyfikacji oraz rozległy zasięg występowania drzewa, opisywanego niejednokrotnie przez botaników z różnych regionów. Najbardziej znane są Quassia simarouba i Quassia simaruba, używane w różnych okresach i kontekstach, natomiast nazwa simaruba przetrwała w dawnych farmakopeach jako określenie surowca roślinnego pozyskiwanego z kory, czyli Simarubae cortex.

• Picraena officinalis
• Pistacia americana Mill.
• Quassia alatifolia Stokes
• Quassia dioica P.J.Bergius
• Quassia glauca (DC.) Spreng.
• Quassia officinalis Rich.
• Quassia simarouba
• Quassia simaruba
• Simarouba medicinalis
• Zwingera amara

Rodzina botaniczna: Simaroubaceae#

Simarouba amara należy do rodziny Simaroubaceae, grupy roślin dwuliściennych obejmującej drzewa i krzewy występujące głównie w strefie tropikalnej i subtropikalnej. Rodzina słynie z wytwarzania gorzkich związków, zwłaszcza kwasynoidów, którym przypisuje się dużą część zainteresowania farmakologicznego jej gatunkami. Wiele z nich pojawia się w medycynie tradycyjnej w związku z gorączką, stanami zapalnymi i chorobami pasożytniczymi właśnie z powodu tych metabolitów wtórnych.

Simaroubaceae mają zwykle liście skrętoległe, najczęściej pierzaste, oraz drobne, często jednopłciowe kwiaty zebrane w kwiatostany. Drewno kilku gatunków z tej rodziny jest cenione za lekkość i łatwość obróbki, co zapewnia mu wiele zastosowań handlowych, a obecność związków bioaktywnych sprawia, że grupa pozostaje w kręgu zainteresowań badań farmakologicznych, poszukujących w tych roślinach nowych substancji wartych analizy.

Wykorzystywane części do herbat i preparatów#

• Kora
• Liście
• Owoce (miąższ i nasiona)

Etnobotaniczne i tradycyjne zastosowania#

• Anemia (przekaz tradycyjny)
• Biegunka (przekaz tradycyjny z Amazonii i Karaibów, w trakcie badań)
• Bóle brzucha (przekaz tradycyjny)
• Czerwonka (przekaz tradycyjny, w trakcie badań; nie zastępuje nawadniania ani leczenia lekarskiego)
• Gorączka (przekaz tradycyjny)
• Malaria (przekaz tradycyjny; wyłącznie dane in vitro i z badań na zwierzętach)
• Niestrawność (przekaz tradycyjny)
• Pasożyty jelitowe (przekaz tradycyjny)
• Rany (tradycyjne zastosowanie zewnętrzne)
• Stany zapalne (przekaz tradycyjny)

Właściwości terapeutyczne#

• Antyproliferacyjne (działanie obserwowane w badaniach laboratoryjnych, bez potwierdzenia klinicznego)
• Moczopędne (zwiększenie ilości wydalanego moczu według przekazu tradycyjnego)
• Przeciwbiegunkowe (tradycyjne zastosowanie w Amazonii i na Karaibach, w trakcie badań)
• Przeciwbólowe (łagodzenie bólu według przekazu tradycyjnego, bez potwierdzenia klinicznego)
• Przeciwczerwonkowe (tradycyjne zastosowanie w trakcie badań, które nie zastępuje nawadniania ani leczenia lekarskiego)
• Przeciwdrobnoustrojowe (działanie wobec drobnoustrojów obserwowane w laboratorium)
• Przeciwgorączkowe (obniżanie gorączki według przekazu tradycyjnego)
• Przeciwpasożytnicze (działanie przeciwpełzakowe obserwowane in vitro)
• Przeciwzapalne (działanie badane we wstępnych badaniach)
• Ściągające (obkurcza tkanki i ogranicza wydzieliny według przekazu tradycyjnego)

Profil fitochemiczny#

W profilu fitochemicznym Simarouba amara dominują kwasynoidy, grupa zdegradowanych i silnie utlenionych triterpenów znanych z intensywnie gorzkiego smaku i wyraźnej aktywności biologicznej, co czyni je głównymi kandydatami do wyjaśnienia efektów przypisywanych roślinie. Do najlepiej zbadanych należą ailantynon, glaukarubinon i holakanton, a także pochodne takie jak 13,18-dehydroglaukarubinon, wyizolowany z tego gatunku już w latach siedemdziesiątych XX wieku. Szczególnie glaukarubinon wykazał aktywność przeciwplazmodialną i antyproliferacyjną w testach przedklinicznych, jednak wyniki te ograniczają się do laboratorium i modeli zwierzęcych i w żaden sposób nie uzasadniają stosowania przeciw malarii ani nowotworom.

Oprócz kwasynoidów kora zawiera triterpeny typu tirukalanu i apotirukalanu, alkaloidy oraz olejki eteryczne, które mogą współtworzyć spektrum działania rośliny. Tak złożony skład sugeruje efekty farmakologiczne zachodzące wieloma drogami, wciąż badanymi przez naukę, a obecne prace mają na celu wyizolowanie i scharakteryzowanie nowych związków, a jednocześnie wyjaśnienie mechanizmów działania tych już znanych, łącznie z ich toksycznością.

• Ailantynon (kwasynoid)
• Alkaloidy
• Glaukarubinon (kwasynoid)
• Holakanton (kwasynoid)
• Olejki eteryczne
• Triterpeny typu tirukalanu i apotirukalanu

Formy przygotowania (herbaty, nalewki, ekstrakty)#

• Ekstrakty
• Nalewka
• Napar z liści
• Odwar z kory
• Olej z nasion

Synergia z innymi roślinami#

Dolegliwości żołądkowo-jelitowe

W przekazie tradycyjnym Simarouba amara występuje w połączeniu z roślinami bogatymi w garbniki, takimi jak gujawa (Psidium guajava) i granat (Punica granatum), w preparatach stosowanych przy biegunce. Idea tego połączenia polega na zestawieniu gorzkiego charakteru kwasynoidów marupá ze ściągającym działaniem garbników, jest to jednak hipoteza wciąż badana, która nie zwalnia z nawadniania ani z konsultacji lekarskiej, zwłaszcza gdy w stolcu pojawia się krew, występuje gorączka lub objawy odwodnienia.

Stany gorączkowe

Źródła tradycyjne wymieniają marupá obok chinowca (Cinchona officinalis) i bylicy rocznej (Artemisia annua) w preparatach na gorączkę. Chinowiec jest historycznym źródłem chininy, a z bylicy rocznej otrzymano artemizyninę, natomiast kwasynoidy Simarouba amara, takie jak glaukarubinon, wykazały aktywność przeciwplazmodialną wyłącznie in vitro i u zwierząt. Żadna z tych domowych mieszanek nie zastępuje więc diagnozy ani standaryzowanych leków przeciwmalarycznych przepisanych przez lekarza w razie podejrzenia malarii.

Stany zapalne i ból

Tradycja łączy Simarouba amara również z czarcim pazurem (Harpagophytum procumbens) i kurkumą (Curcuma longa) w preparatach przeznaczonych na ból i stany zapalne. Zestaw ten łączy kwasynoidy marupá, irydoidy czarciego pazura i kurkuminoidy kurkumy w takich dolegliwościach jak zapalenie stawów i bóle mięśni. Połączenie to bywa tradycyjnie stosowane przy przewlekłych dolegliwościach, ale brak badań klinicznych oceniających tę mieszankę i nie upoważnia ona do samodzielnego zmniejszania dawek ani odstawiania leków przeciwzapalnych.

Przepisy i protokoły użycia#

Łagodny odwar z kory

Preparat tradycyjnie stosowany w Amazonii i na Karaibach przy łagodnych dolegliwościach jelitowych, przygotowywany z niewielkiej ilości suszonej kory marupá gotowanej w wodzie przez kilka minut, przecedzanej i pitej na ciepło.

Wskazówki dotyczące stosowania: odwar powinien być łagodny, a jego stosowanie krótkie, wyłącznie za radą specjalisty ds. zdrowia, ponieważ kora w dużej dawce działa wymiotnie i silnie przeczyszczająco. Preparat nie zastępuje nawadniania doustnego ani leczenia lekarskiego czerwonki, a w przypadku krwi w stolcu, gorączki lub odwodnienia konieczna jest pomoc medyczna. Przed zastosowaniem skonsultuj się ze specjalistą ds. zdrowia.

Napar z liści

Preparat odnotowany w przekazie tradycyjnym przy stanach gorączkowych, w którym suszone liście marupá zalewa się wrzącą wodą, odstawia pod przykryciem na kilka minut i przecedza przed wypiciem ciepłego naparu.

Wskazówki dotyczące stosowania: ponieważ brak danych o bezpieczeństwie, które pozwalałyby ustalić dawkę, napar powinien być słaby i stosowany doraźnie, zawsze pod opieką specjalisty. Utrzymująca się gorączka lub gorączka z innymi objawami wymaga oceny lekarskiej, szczególnie w regionach, w których występuje malaria. Skonsultuj się ze specjalistą ds. zdrowia.

Nalewka z kory

Preparat wymieniany w przekazie tradycyjnym przy pasożytach jelitowych, otrzymywany przez macerację sproszkowanej suszonej kory w alkoholu zbożowym w ciemnej szklanej butelce, przechowywanej w chłodnym miejscu i codziennie wstrząsanej przez około dwa tygodnie, a następnie przecedzanej i odstawianej do przechowania.

Wskazówki dotyczące stosowania: nalewka zawiera skoncentrowane cytotoksyczne kwasynoidy, dlatego nie należy jej stosować bez zalecenia i nadzoru specjalisty ds. zdrowia, który oceni, czy jej użycie jest właściwe i jak długo może trwać. Skonsultuj się ze specjalistą ds. zdrowia.

Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych przekazach i nie zastępują fachowej porady. Przed każdym zastosowaniem wewnętrznym należy zapoznać się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w niniejszym artykule.

Powiązane terapie#

Fitoterapia kliniczna

W fitoterapii klinicznej Simarouba amara występuje w standaryzowanych formulacjach, takich jak ekstrakty suche lub płynne, których celem jest kontrola zawartości kwasynoidów w każdej dawce. Jej zastosowanie bada się w zaburzeniach żołądkowo-jelitowych i chorobach pasożytniczych, zawsze przy indywidualnym zaleceniu uwzględniającym diagnozę, stan pacjenta i możliwe interakcje z innymi lekami. Współczesna fitoterapia stara się łączyć tę tradycyjną wiedzę z dostępnymi dowodami naukowymi, które wciąż mają głównie charakter przedkliniczny.

Tradycyjna medycyna rdzennych ludów

Marupá odgrywa centralną rolę w medycynie tradycyjnej wielu rdzennych społeczności Ameryki Południowej i Środkowej, gdzie uczestniczy w rytuałach uzdrawiania i w preparatach na szeroki wachlarz dolegliwości, od problemów trawiennych i gorączki po bardziej złożone schorzenia. Wiedza o drzewie jest przekazywana ustnie z pokolenia na pokolenie, a roślina postrzegana jest nie tylko jako środek leczniczy, lecz także jako integralna część ekosystemu i lokalnej kultury, dlatego zrozumienie tych zastosowań ma podstawowe znaczenie dla badań i dla docenienia bioróżnorodności.

Przeciwwskazania i skutki uboczne#

Przeciwwskazania ogólne

Kwasynoidy z kory marupá, takie jak glaukarubinon i ailantynon, są w laboratorium cytotoksyczne i antyproliferacyjne, i ta informacja wyznacza wszystkie środki ostrożności przy stosowaniu. Ciąża i karmienie piersią: przeciwwskazane ze względu na opisywane w tradycji działanie pobudzające miesiączkowanie oraz cytotoksyczność kwasynoidów. Dzieci: nie stosować. Osoby z niskim ciśnieniem krwi powinny zachować ostrożność, ponieważ istnieją tradycyjne przekazy o spadku ciśnienia, a osoby z istniejącą chorobą wątroby lub nerek powinny unikać stosowania, podobnie jak osoby ze stwierdzoną nadwrażliwością na którykolwiek składnik rośliny.

Tradycyjne zastosowanie przeciwbiegunkowe i przeciwczerwonkowe marupá, wywodzące się z Amazonii i Karaibów, pozostaje w trakcie badań i nie zastępuje nawadniania ani leczenia lekarskiego czerwonki. Rośliny nie należy też przedstawiać ani stosować jako środka przeciwnowotworowego, przeciwmalarycznego ani przeciwwirusowego, ponieważ dostępne dane pochodzą wyłącznie z badań in vitro i na zwierzętach. Przed jakimkolwiek zastosowaniem skonsultuj się ze specjalistą ds. zdrowia, zwłaszcza w przypadku choroby przewlekłej lub stałego przyjmowania leków.

Interakcje z lekami

Ponieważ kwasynoidy mogą wpływać na enzymy wątrobowe, istnieje możliwość zmiany skuteczności innych leków lub nasilenia ich toksyczności. Osoby przyjmujące leki przeciwzakrzepowe, przeciwcukrzycowe, immunosupresyjne lub obniżające ciśnienie powinny porozmawiać z lekarzem przed użyciem jakiegokolwiek preparatu z marupá, a to samo dotyczy osób stale przyjmujących leki metabolizowane w wątrobie.

Skutki uboczne i toksyczność

W dużej dawce kora marupá działa wymiotnie i silnie przeczyszczająco, może wywołać nudności, wymioty, pocenie się i skurcze, a efekty te są bardziej prawdopodobne u osób wrażliwych lub przy stosowaniu stężonych preparatów. Opisano przypadek weterynaryjny zapalenia skóry i nadżerkowego zapalenia jamy ustnej u psów narażonych na trociny z marupá, a także doniesienia o zatruciach koni związanych z pozostałościami drewna, co potwierdza ryzyko podrażnienia kontaktowego pyłem z drewna i kory podczas pracy z rośliną. W takiej sytuacji zaleca się rękawice i maskę. Bezpieczeństwo i skuteczność długotrwałego stosowania nie zostały jeszcze potwierdzone w solidnych badaniach klinicznych.

Ciekawostki#

Simarouba amara ma długą historię, a rdzenne ludy obu Ameryk używały jej na długo przed przybyciem Europejczyków. Kora zyskała rozgłos w Europie w XVIII wieku, gdy w 1713 roku wyeksportowano ją do Francji i stosowano w czasie epidemii czerwonki w latach 1718-1725. Wydarzenie to było jednym z pierwszych zachodnich uznań rośliny i utrwaliło nazwę simaruba jako określenie surowca roślinnego w ówczesnych farmakopeach.

Relacje historyczne z XX wieku opisują w 1918 roku stosowanie kory w szpitalu wojskowym przeciw czerwonce pełzakowej, a w 1944 roku raport przypisujący korze wysoki odsetek odpowiedzi w pełzakowicy jelitowej, przy czym są to dane z epoki, które nie spełniają standardów współczesnych badań klinicznych. Poza znaczeniem leczniczym lekkie, jasne drewno marupá jest bardzo poszukiwane przez przemysł meblarski i budowlany i eksportowane na rynki europejskie, a drzewo pełni ważną rolę ekologiczną, ponieważ jego nasiona rozsiewają liczne kręgowce, w tym małpy, ptaki i owocożerne nietoperze.

Najczęściej zadawane pytania#