Salvia miltiorrhiza (danshen): właściwości i korzyści

Salvia miltiorrhiza Bunge / Danshen, w przekładach nazywana też szałwią czerwonokorzeniową, to wieloletnia, zrzucająca liście roślina z rodziny jasnotowatych (Lamiaceae), opisana przez botanika Alexandra von Bungego. Pochodzi z Chin i Japonii, gdzie dobrze rośnie na wysokości od 90 do 1200 metrów, preferując trawiaste lasy, zbocza i brzegi strumieni. Epitet gatunkowy miltiorrhiza, oznaczający „korzeń o barwie czerwonej ochry”, nawiązuje do wyrazistego zabarwienia korzeni, najbardziej cenionej części w tradycyjnej medycynie chińskiej, i to właśnie dla nich gatunek jest od stuleci uprawiany i stosowany w azjatyckiej fitoterapii.

W tradycyjnej medycynie chińskiej (TMC) danshen zajmuje ważne miejsce i stosuje się go przede wszystkim w stanach, które tradycja opisuje jako zastój krwi, z historycznym naciskiem na dolegliwości sercowo-naczyniowe i naczyniowo-mózgowe. Korzeń zawiera lipofilne diterpeny, takie jak tanshinony, oraz hydrofilne kwasy fenolowe, takie jak salwianolany, czyli związki, którym badania laboratoryjne przypisują działanie przeciwutleniające, przeciwzapalne i kardioprotekcyjne. Współczesna nauka intensywnie analizuje te tradycyjne zastosowania, ale dostępne badania kliniczne prowadzono z użyciem standaryzowanych preparatów chińskich, a ich wyników nie można automatycznie przenosić na domowy napar.

Nazwy ludowe i międzynarodowe#

• Polski: danshen, szałwia czerwonokorzeniowa.
• Angielski: Chinese sage, danshen, red sage, redroot sage, tan shen.
• Francuski: danshen, sauge chinoise, sauge rouge.
• Hiszpański: danshen, salvia china, salvia roja, tan shen.
• Niemiecki: Chinesischer Salbei, danshen, Roter Salbei.
• Portugalski: danshen, sálvia-chinesa, sálvia-vermelha, tan shen.
• Włoski: danshen, salvia cinese, salvia rossa.

Synonimy botaniczne#

Nazwa Salvia miltiorrhiza Bunge jest nazwą akceptowaną przez referencyjne bazy taksonomiczne i najczęściej używaną we współczesnej literaturze naukowej. Choć istnieją warianty i odniesienia historyczne, klasyfikacja Bungego pozostaje standardem, a w nowszych publikacjach nie ma synonimów botanicznych stosowanych zamiennie z porównywalną częstotliwością czy uznaniem.

Danshenu nie należy mylić z innymi znanymi szałwiami. Salvia officinalis (szałwia lekarska) i Salvia apiana (szałwia biała) to inne gatunki, od których pozyskuje się liście i których chemia opiera się na olejku eterycznym z tujonem, podczas gdy w przypadku danshenu surowcem jest korzeń, bogaty w tanshinony i kwasy salwianolowe. Dlatego korzeń danshenu nie jest równoważny żadnej z tych szałwii, a informacje o jednej nie dotyczą drugiej.

Rodzina botaniczna: Lamiaceae#

Rodzina Lamiaceae (jasnotowate), dawniej znana jako Labiatae, to rozległa i zróżnicowana grupa roślin kwiatowych obejmująca około 236 rodzajów i ponad 7000 gatunków, z których wiele jest aromatycznych i wykorzystywanych jako zioła kulinarne, lecznicze i ozdobne, jak mięta, rozmaryn, tymianek i lawenda. Jasnotowate wyróżniają się czterokanciastymi łodygami, naprzeciwległymi liśćmi i dwuwargowymi kwiatami, często zebranymi w okółkowe kwiatostany.

Danshen ma typowe cechy morfologiczne rodziny, począwszy od budowy kwiatów, a także część profilu związków bioaktywnych. Rodzina słynie z wytwarzania olejków eterycznych, flawonoidów i diterpenów, a to bogactwo chemiczne jest przedmiotem intensywnych badań farmakologicznych, z istotnym wkładem w rozwój fitofarmaceutyków i naturalnych suplementów.

Wykorzystywane części do herbat i preparatów#

• Kłącza
• Korzenie

Etnobotaniczne i tradycyjne zastosowania#

• Bóle i obrzęki (zapis tradycyjny)
• Dławica piersiowa (badana z użyciem preparatów standaryzowanych; ból w klatce piersiowej to stan nagły)
• Dolegliwości menstruacyjne (zapis tradycyjny; przeciwwskazane w ciąży)
• Dolegliwości naczyniowo-mózgowe (badane z użyciem preparatów standaryzowanych)
• Dolegliwości sercowo-naczyniowe (w trakcie badań, bez przenoszenia na domowy napar)
• Hiperlipidemia (badania wstępne)
• Krążenie krwi (tradycyjny zapis „ożywiania krwi” w TMC)
• Osteoporoza (badania wstępne)
• Zastój krwi (pojęcie TMC)

Właściwości terapeutyczne#

• Antyproliferacyjne (aktywność obserwowana w badaniach laboratoryjnych, bez potwierdzenia klinicznego)
• Kardioprotekcyjne (działanie badane w modelach doświadczalnych i z użyciem preparatów standaryzowanych)
• Neuroprotekcyjne (działanie badane w modelach doświadczalnych)
• Przeciwutleniające (ochrona komórek przed uszkodzeniami oksydacyjnymi obserwowana w laboratorium)
• Przeciwzakrzepowe (działanie przeciwpłytkowe obserwowane w badaniach, które tłumaczy też ryzyko krwawień)
• Przeciwzapalne (zmniejszenie markerów stanu zapalnego w badaniach laboratoryjnych)
• Rozszerzające naczynia (rozkurcz naczyń obserwowany w badaniach, z możliwym działaniem obniżającym ciśnienie)
• Uspokajające (zapis tradycyjny; senność występuje wśród działań niepożądanych)

Profil fitochemiczny#

• Danshensu (kwas β-(3,4-dihydroksyfenylo)mlekowy)
• Dihydrotanshinon I
• Kryptotanshinon
• Kwas litospermowy
• Kwas rozmarynowy
• Kwas salwianolowy A
• Kwas salwianolowy B
• Miltiron
• Tanshinon I
• Tanshinon IIA
• Tanshinon IIB

Formy przygotowania (herbaty, nalewki, ekstrakty)#

• Ekstrakty (wodne i etanolowe)
• Kapsułki
• Odwar
• Tabletki
• Zastrzyki (stosowane w szpitalach w Chinach, wyłącznie na receptę)

Synergia z innymi roślinami#

Danshen i notoginseng w tradycji sercowo-naczyniowej

W tradycyjnej medycynie chińskiej danshen często łączy się z innymi ziołami, a jedną z najbardziej znanych kombinacji jest połączenie z notoginsengiem (Panax notoginseng), obecne w złożonych preparatach chińskich tradycyjnie stosowanych w celu wspierania krążenia krwi i zmniejszania tego, co TMC nazywa zastojem. Logika tego połączenia polega na sumowaniu działań opisywanych dla obu korzeni w odniesieniu do krwi i naczyń, ale badania tych formuł dotyczą produktów standaryzowanych, a ponieważ obie rośliny wpływają na krzepnięcie, połączenie wymaga jeszcze większej ostrożności u osób przyjmujących leki przeciwzakrzepowe lub przeciwpłytkowe.

Danshen i szafran a mikrokrążenie

Połączenie danshenu z innymi ziołami, które tradycja wiąże z krążeniem, takimi jak szafran (Crocus sativus), ma tradycyjne zastosowanie ukierunkowane na mikrokrążenie, czyli przepływ krwi w naczyniach włosowatych. Badania wstępne sprawdzają, czy tanshinony danshenu i karotenoidy szafranu mogłyby działać komplementarnie na ukrwienie tkanek w modelach niedokrwienia i powikłań cukrzycy, przy czym brak klinicznego potwierdzenia dla tego połączenia. Obie rośliny są przeciwwskazane w ciąży.

Przepisy i protokoły użycia#

Tradycyjny odwar z danshenu

Odwar to klasyczna forma przygotowania korzenia w tradycji chińskiej, tradycyjnie stosowana w celu wspierania krążenia krwi i łagodzenia bólu. Zamiast stałej ilości korzenia podajemy tu wskazówki jakościowe, ponieważ danshen wchodzi w interakcje z wieloma lekami, a dawki stosowane w TMC ustala się indywidualnie: skonsultuj się z pracownikiem ochrony zdrowia, aby dowiedzieć się, czy stosowanie jest odpowiednie i w jakiej ilości. Przygotowanie polega na opłukaniu suszonych korzeni, włożeniu ich do garnka z wodą, doprowadzeniu do wrzenia, a następnie gotowaniu na małym ogniu przez 20 do 30 minut, po czym płyn się przecedza i pije ciepły.

Standaryzowany ekstrakt z danshenu

Ekstrakt z danshenu jest dostępny w standaryzowanych kapsułkach i tabletkach jako skoncentrowana forma tradycyjnie stosowana w TMC w stanach przewlekłych. Ponieważ jest silniejszy niż odwar i wykazuje te same interakcje z lekami, ten rodzaj ekstraktu należy stosować wyłącznie ze wskazania i pod kontrolą pracownika ochrony zdrowia, który określa postać i dawkowanie, a domowe przygotowywanie alkoholowych ekstraktów z korzenia nie jest zalecane.

Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych przekazach i nie zastępują fachowej porady. Przed każdym zastosowaniem wewnętrznym należy zapoznać się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w niniejszym artykule.

Powiązane terapie#

Fitoterapia

W fitoterapii danshen jest ceniony za opisywane w badaniach działanie kardioprotekcyjne, przeciwzapalne i przeciwutleniające i występuje w odwarach, ekstraktach płynnych i kapsułkach stosowanych w Chinach w schorzeniach sercowo-naczyniowych, takich jak dławica piersiowa i miażdżyca. Literatura naukowa na temat rośliny jest obszerna, ale badania kliniczne przeprowadzono z użyciem standaryzowanych preparatów chińskich, głównie iniekcji i złożonych tabletek, a ich wyników nie można przenosić na domowy napar, dlatego zastosowanie sercowo-naczyniowe pozostaje w fazie badań.

Tradycyjna medycyna chińska (TMC)

Danshen jest jednym z filarów tradycyjnej medycyny chińskiej, w której znany jest z tego, że „ożywia krew i usuwa zastój”, a tradycja stosuje go w zespołach zastoju krwi, które miałyby objawiać się bólem w klatce piersiowej, nieregularnymi miesiączkami i zmianami guzowatymi w jamie brzusznej. TMC wykorzystuje korzeń zarówno samodzielnie, jak i w złożonych recepturach, w celu odzyskania równowagi energetycznej organizmu, zawsze w ramach indywidualnej diagnozy postawionej przez specjalistę wykształconego w tej tradycji.

Przeciwwskazania i skutki uboczne#

Choć danshen jest szeroko stosowany w Azji, znajomość przeciwwskazań jest niezbędna, ponieważ roślina ma najlepiej udokumentowaną interakcję z lekami spośród ziół tej grupy. Danshen nasila działanie warfaryny, z udokumentowanymi przypadkami klinicznymi podwyższonego INR i krwawień, a także sam działa przeciwpłytkowo, dlatego jest przeciwwskazany przy stosowaniu warfaryny, doustnych antykoagulantów bezpośrednich i leków przeciwpłytkowych (kwas acetylosalicylowy, klopidogrel), a jego stosowanie należy przerwać 2 tygodnie przed zabiegiem chirurgicznym.

Inne interakcje z lekami

Danshen może zakłócać laboratoryjne oznaczanie digoksyny metodą immunochemiczną (immunoassay), co jest opisaną interferencją analityczną mogącą prowadzić do mylących wyników u osób przyjmujących ten lek. Ma też addytywne działanie obniżające ciśnienie w połączeniu z lekami przeciwnadciśnieniowymi i azotanami, a badania wykazały indukcję CYP3A4, co wymaga ostrożności przy każdym leku o wąskim indeksie terapeutycznym. Ponieważ odnotowano senność, bez porady specjalisty należy też unikać łączenia go z lekami uspokajającymi i innymi środkami hamującymi ośrodkowy układ nerwowy.

Zastosowanie sercowo-naczyniowe i stany nagłe

Badania kliniczne danshenu w schorzeniach sercowo-naczyniowych dotyczą standaryzowanych preparatów chińskich (iniekcji i złożonych tabletek) i nie przenoszą się na domowy napar, dlatego zastosowanie sercowo-naczyniowe pozostaje w fazie badań, a roślina nie jest metodą leczenia dławicy piersiowej, zawału serca ani udaru mózgu. Ból w klatce piersiowej to stan nagły wymagający natychmiastowej pomocy medycznej, nigdy samoleczenia ziołami.

Częste skutki uboczne

Wśród zgłaszanych działań niepożądanych są świąd, dolegliwości żołądkowe, senność, zawroty głowy, ból głowy oraz nudności lub niestrawność, zwykle łagodne, ale wymagające obserwacji. Jeśli się utrzymują lub nasilają, należy przerwać stosowanie i zasięgnąć porady lekarza, pamiętając, że wrażliwość osobnicza jest różna, a dawka wpływa na występowanie tych działań.

Reakcje alergiczne

Choć rzadko, mogą wystąpić reakcje alergiczne na danshen, z wysypką, świądem, obrzękiem lub trudnościami w oddychaniu, a w cięższych przypadkach może dojść do anafilaksji, poważnej reakcji wymagającej natychmiastowej pomocy medycznej. Osoby, u których w przeszłości wystąpiła alergia na rośliny z rodziny jasnotowatych (Lamiaceae) lub na inne zioła, powinny unikać stosowania i wcześniej porozmawiać z pracownikiem ochrony zdrowia.

Ciąża, karmienie piersią i dzieci

W ciąży i w okresie karmienia piersią danshen jest przeciwwskazany, ponieważ pobudza krążenie i ma w tradycji zastosowanie jako środek pobudzający miesiączkowanie, a ponadto wpływa na krzepnięcie krwi i nie ma ustalonego bezpieczeństwa dla płodu ani dla karmionego piersią niemowlęcia. U dzieci nie należy go stosować. Zawsze skonsultuj się z pracownikiem ochrony zdrowia przed zastosowaniem jakiejkolwiek rośliny leczniczej w tych okresach.

Ciekawostki#

Korzeń o barwie czerwonej ochry

Nazwa miltiorrhiza, oznaczająca „korzeń o barwie czerwonej ochry”, podkreśla najbardziej charakterystyczną cechę danshenu, czyli intensywnie czerwonopomarańczowe korzenie, a ta barwa nie jest jedynie osobliwością wizualną, bo wskazuje na obecność tanshinonów, lipofilnych diterpenoidów, którym przypisuje się dużą część badanych właściwości farmakologicznych rośliny. Nieprzypadkowo również chińska nazwa, dan shen, jest zwykle tłumaczona jako „czerwony korzeń”.

Filar tradycyjnej medycyny chińskiej

Danshen jest jednym z filarów tradycyjnej medycyny chińskiej, z bardzo długą historią stosowania i obecnością w wielu klasycznych recepturach przeznaczonych na dolegliwości serca i krążenia, co pokazuje, jak wysoko ceniono ten korzeń na przestrzeni wieków. Współczesna nauka wciąż bada mechanizmy jego działania, a roślina stała się przykładem tego, jak wiedza tradycyjna może ukierunkowywać badania, choć samo historyczne stosowanie nie dowodzi skuteczności.

Obszerne badania naukowe

Salvia miltiorrhiza jest w ostatnich dekadach przedmiotem intensywnych badań naukowych, z tysiącami opublikowanych prac na temat jej składników chemicznych, właściwości farmakologicznych i zastosowań klinicznych. Ta liczba publikacji świadczy o światowym zainteresowaniu rośliną, zwłaszcza w kardiologii, neurologii i onkologii, czyli dziedzinach, w których jej związki wykazują w laboratorium aktywność biologiczną wciąż wymagającą potwierdzenia w rzetelnych badaniach klinicznych.

Najczęściej zadawane pytania#