Eupatorium perfoliatum L. to wieloletnia roślina zielna z rodziny Asteraceae, pochodząca z Ameryki Północnej i opisana przez Karola Linneusza. Jej zasięg rozciąga się od Nowej Szkocji po Florydę, a na zachodzie sięga Teksasu i Manitoby. Ponieważ poza Ameryką Północną jest mało znana, w tym artykule występuje pod nazwą naukową, natomiast na rynku anglojęzycznym funkcjonuje jako „boneset”. Gatunek rozpoznaje się po przerośniętych liściach, których nasada obejmuje łodygę tak, jakby ta je przebijała, oraz po gęstych skupieniach drobnych białych kwiatów na szczytach pędów.
Rdzenne ludy Ameryki Północnej i europejscy osadnicy cenili tę roślinę przede wszystkim w stanach gorączkowych, a ten tradycyjny przekaz tłumaczy jej obecność w kompendiach fitoterapii i w homeopatycznej materia medica. Współczesne badania fitochemiczne wykazały w częściach nadziemnych liczne związki bioaktywne, ale potwierdziły też obecność alkaloidów pirolizydynowych o udokumentowanej toksyczności dla wątroby przy długotrwałym stosowaniu. Dlatego każde stosowanie wewnętrzne wymaga ostrożności i porady specjalisty, a nigdy nie może być samoleczeniem.
Nazwy ludowe i międzynarodowe
Jako gatunek północnoamerykański, mało znany poza swoim kontynentem, roślina ma najtrwalsze nazwy ludowe w języku angielskim. W tym języku zebrała dziesiątki określeń związanych z gorączką, dreszczami i poceniem, które wywołuje gorący napar.
- Polski: w fitoterapii i homeopatii zwykle stosuje się nazwę naukową Eupatorium perfoliatum, a „boneset” pojawia się jedynie jako nazwa rynkowa.
- Angielski: agueweed, boneset, common boneset, crosswort, feverwort, Indian sage, sweating-plant, thoroughwort, vegetable antimony, wild Isaac.
- Francuski: eupatoire perfoliée.
- Hiszpański: eupatoria.
- Niemiecki: Durchwachsener Wasserdost, Knochenheil.
- Włoski: eupatorio perfoliato.
Niektóre nazwy, jak portugalskie „erva-de-cobra” i „eupatório”, bywają w tłumaczonych tekstach łączone z tą rośliną, choć w tradycji portugalskojęzycznej zwykle oznaczają inne gatunki. Posługiwanie się nimi przy identyfikacji zwiększa ryzyko pomyłki przy zakupie surowca roślinnego.
Synonimy botaniczne
W ciągu swojej historii taksonomicznej gatunek Eupatorium perfoliatum L. otrzymał inne nazwy naukowe, dziś traktowane jako synonimy. Ich znajomość pomaga odnaleźć go w dawnych zielnikach, katalogach i pracach publikowanych pod innymi nazwami, a najczęściej cytowane podano na liście poniżej.
- Cunigunda perfoliata
- Eupatorium chapmanii
- Eupatorium connatum
- Eupatorium salviifolium
- Eupatorium truncatum
Niektóre teksty podają też kombinację „Eutrochium perfoliatum”, jednak Eutrochium to rodzaj obejmujący północnoamerykańskich krewnych o różowawych kwiatach, dawniej zaliczanych do Eupatorium. Nazwą zaakceptowaną tego gatunku pozostaje Eupatorium perfoliatum L., co warto sprawdzać w pracach naukowych i przy oznaczaniu okazów zielnikowych.
Rodzina botaniczna: Asteraceae
Eupatorium perfoliatum należy do rodziny Asteraceae, zwanej też Compositae lub astrowatymi, jednej z największych i najbardziej zróżnicowanych rodzin roślin kwiatowych. Wyróżnia się ona kwiatostanami typu koszyczek, w których wiele drobnych kwiatów skupia się w strukturę przypominającą pojedynczy kwiat. Rodzina słynie z bogactwa flawonoidów, laktonów seskwiterpenowych i olejków eterycznych, a ta różnorodność chemiczna i morfologiczna wciąż jest przedmiotem badań. Pokrewieństwo ma też znaczenie praktyczne, ponieważ osoby uczulone na inne astrowate, takie jak margerytki i chryzantemy, mogą reagować na kontakt z tym gatunkiem.
Wykorzystywane części do herbat i preparatów
Tradycja skupia się na częściach nadziemnych zbieranych w czasie kwitnienia, które suszy się do naparów lub używa świeżych do nalewek i homeopatycznych tynktur macierzystych, a niektóre źródła wymieniają też korzenie.
- Części nadziemne (liście i kwiaty)
- Korzenie
- Suszone liście
Ponieważ w gatunku wykryto alkaloidy pirolizydynowe, co ma bezpośrednie znaczenie dla zielarskiego stosowania jako „boneset”, żadna z tych części nie jest wolna od ryzyka przy powtarzanym stosowaniu wewnętrznym.
Etnobotaniczne i tradycyjne zastosowania
Najspójniejszy przekaz etnobotaniczny pochodzi od rdzennych ludów Ameryki Północnej, które zapoznały z rośliną pierwszych europejskich osadników. Stosowały ją, by wywołać pocenie i, zgodnie z ówczesnym rozumowaniem, „przełamać” gorączkę towarzyszącą przeziębieniom i grypie. Z czasem północnoamerykańska medycyna ludowa poszerzyła ten repertuar i zaczęła stosować napar przy ostrym zapaleniu oskrzeli, nieżytach, chorobach skóry, puchlinie wodnej i reumatyzmie. Zastosowania te opierały się na obserwacji empirycznej, bez kryteriów oceny, jakich wymaga współczesna farmakologia.
Dawne teksty przypisywały roślinie także zdolność zwiększania odporności na zakażenia wirusowe i bakteryjne oraz uważały ją za niezawodny środek w stanach gorączkowych. Opisy te odzwierciedlają odczucia osób, które jej używały, i nie są równoznaczne z dowiedzioną skutecznością. Obecnie zainteresowanie naukowe koncentruje się na aktywnościach obserwowanych w laboratorium, a długotrwałe tradycyjne stosowanie odradza się właśnie z powodu alkaloidów pirolizydynowych.
Właściwości terapeutyczne
Poniższe właściwości zestawiają to, co tradycja przypisuje roślinie, i to, co badano w laboratorium, bez potwierdzenia w rzetelnych badaniach klinicznych. Niektóre z nich, jak działanie wymiotne i silnie przeczyszczające, są w istocie niepożądanymi reakcjami występującymi przy wysokich dawkach.
- Antybakteryjny (aktywność obserwowana w badaniu laboratoryjnym z ekstraktem etanolowym z liści, bez potwierdzenia klinicznego)
- Cytotoksyczny (toksyczność wobec komórek obserwowana w badaniach laboratoryjnych, bez ustalonego zastosowania klinicznego)
- Napotny (wywoływanie pocenia, główne zastosowanie opisywane przez tradycję)
- Pobudzający (przekaz tradycyjny o ogólnej aktywacji fizjologicznej)
- Przeciwgorączkowy (przekaz tradycyjny o stosowaniu w stanach gorączkowych, bez potwierdzenia klinicznego)
- Przeciwwirusowy (hamowanie wiązania wirusa grypy A z komórkami obserwowane in vitro, bez potwierdzenia klinicznego)
- Przeciwzapalny (aktywność obserwowana w badaniach in vitro na makrofagach, bez potwierdzenia klinicznego)
- Przeczyszczający (działanie katartyczne w wysokich dawkach, uznawane za niepożądane)
- Rozkurczowy (przekaz tradycyjny, bez potwierdzenia w badaniach klinicznych)
- Rozszerzający naczynia (przekaz tradycyjny, bez potwierdzenia w badaniach klinicznych)
- Silnie przeczyszczający (intensywne opróżnianie jelit w wysokich dawkach, uznawane za niepożądane)
- Wymiotny (wywołuje wymioty w wysokich dawkach, działanie niepożądane, a nie wskazanie)
- Żółciopędny (przekaz tradycyjny o pobudzaniu wydzielania żółci)
Profil fitochemiczny
Profil fitochemiczny Eupatorium perfoliatum jest złożony i obejmuje związki, które tłumaczą część zainteresowania farmakologicznego, a zarazem główne zagrożenia związane z rośliną. Wśród opisanych składników są polisacharydy zawierające ksylozę i kwas glukuronowy, garbniki, olejki lotne, sterole, triterpeny i laktony seskwiterpenowe. Do tej ostatniej grupy należy dimeryczny gwajanolid, badany na makrofagach razem z flawonem eupafoliną.
Flawonoidy, takie jak kwercetyna i kemferol, oraz pochodne kwasu kawowego uzupełniają obraz związków fenolowych. Główny problem bezpieczeństwa stanowią natomiast alkaloidy pirolizydynowe, ponieważ mogą uszkadzać wątrobę, a wykryto je w gatunku w analizach poświęconych jego stosowaniu jako zioła leczniczego. Z tego powodu aktywność biologiczna obserwowana w laboratorium nie uzasadnia ciągłego stosowania wewnętrznego tej rośliny.
- Alkaloidy pirolizydynowe
- Flawonoidy (eupafolina, kemferol, kwercetyna)
- Garbniki
- Laktony seskwiterpenowe (w tym gwajanolidy)
- Olejki lotne
- Pochodne kwasu kawowego
- Polisacharydy (z ksylozą i kwasem glukuronowym)
- Sterole
- Triterpeny
Formy przygotowania (herbaty, nalewki, ekstrakty)
Źródła tradycyjne opisują trzy główne formy przygotowania, a homeopatia dodaje czwartą, otrzymywaną przez rozcieńczanie i dynamizację świeżej kwitnącej rośliny.
- Ekstrakty
- Nalewka (ze świeżej kwitnącej rośliny)
- Napar (gorąca herbata z suszonych liści i kwiatów)
- Preparaty homeopatyczne (ze świeżej kwitnącej rośliny)
W każdej z tych form tradycja opisuje stosowanie doraźne i krótkotrwałe, nigdy ciągłe. Ilość zależy od indywidualnej oceny dokonanej przez specjalistę ochrony zdrowia, który powinien uwzględnić wiek, stan wątroby i przyjmowane leki. Ekstrakty i nalewki zagęszczają składniki rośliny, dlatego wymagają jeszcze większej ostrożności niż napar.
Synergia z innymi roślinami
Badania poświęcone połączeniom Eupatorium perfoliatum z innymi gatunkami są nieliczne, a to, co wiadomo, pochodzi z tradycyjnych receptur zachodniego ziołolecznictwa. W tych źródłach roślina występuje obok bzu czarnego (Sambucus nigra) i lipy drobnolistnej (Tilia cordata), tradycyjnie stosowanych jako środki napotne w stanach grypowych. W mieszankach wspierających drogi oddechowe pojawia się z eukaliptusem (Eucalyptus globulus) i tymiankiem (Thymus vulgaris), tradycyjnie używanymi w celu ułatwienia odkrztuszania.
Te połączenia opisują przekaz tradycyjny, a nie obietnicę efektu, a łączenie roślin nie zmniejsza ryzyka związanego z alkaloidami pirolizydynowymi. Każde połączenie powinno odbywać się pod kierunkiem specjalisty ochrony zdrowia i podlegać tym samym ograniczeniom czasowym co stosowanie samej rośliny.
Przepisy i protokoły użycia
Tradycyjny napar z części nadziemnych
Gorący napar z suszonych liści i kwiatów to najczęściej wymieniana forma stosowania w tradycyjnych źródłach północnoamerykańskich, w których służył do wywoływania pocenia przy przeziębieniu i grypie. Ilość ziela i liczbę dawek powinien ustalić specjalista ochrony zdrowia, ponieważ gatunek zawiera alkaloidy pirolizydynowe i nie ma ustalonej bezpiecznej dawki do użytku domowego.
W tradycyjnym przygotowaniu suszone ziele zalewa się wrzącą wodą i pozostawia pod przykryciem na 10 do 15 minut. Zamknięte naczynie zatrzymuje olejki lotne, a napar przecedza się i pije jeszcze gorący. Opisywane stosowanie jest doraźne i krótkotrwałe i należy je przerwać w razie nudności, wymiotów, biegunki lub jakiegokolwiek dyskomfortu w jamie brzusznej. Uporczywa gorączka lub gorączka o nieznanej przyczynie wymaga oceny lekarskiej, zanim sięgnie się po jakąkolwiek herbatę.
Nalewka ze świeżej kwitnącej rośliny
Nalewkę przygotowuje się tradycyjnie ze świeżej rośliny zebranej w czasie kwitnienia, a jako forma skoncentrowana jest ona zwykle silniejsza od naparu. Źródła zielarskie łączą tę nalewkę z okresami zwiększonej podatności na zakażenia, zawsze jako tradycyjne stosowanie krótkotrwałe.
Dawkę powinien ustalić specjalista ochrony zdrowia, który oceni stężenie produktu, stan wątroby i przyjmowane leki. Nalewki nigdy nie należy stosować w sposób ciągły, dlatego przed użyciem jakiegokolwiek skoncentrowanego preparatu z tej rośliny należy skonsultować się ze specjalistą ochrony zdrowia.
Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych przekazach i nie zastępują fachowej porady. Przed każdym zastosowaniem wewnętrznym należy zapoznać się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w niniejszym artykule.
Powiązane terapie
Homeopatia
W homeopatii Eupatorium perfoliatum to klasyczny lek materia medica, opisywany w stanach grypowych i gorączkowych z silnymi bólami kości. Opis obejmuje też gorączki przerywane, dreszcze i głębokie bóle mięśni, co nawiązuje do angielskiej nazwy „boneset”. Homeopatyczną nalewkę macierzystą przygotowuje się ze świeżej kwitnącej rośliny zgodnie z zasadami rozcieńczania i dynamizacji. Wybór potencji i częstotliwości zależy od całości objawów i powinien odbywać się pod kierunkiem wykwalifikowanego lekarza homeopaty.
Należy odróżniać dynamizowany preparat homeopatyczny od fitoterapeutycznych herbat, ekstraktów i nalewek. Formy nierozcieńczone zawierają składniki rośliny w istotnych ilościach i podlegają wszystkim ograniczeniom opisanym w przeciwwskazaniach. Żadna z tych form nie zastępuje oceny lekarskiej gorączki, zwłaszcza gdy towarzyszą jej silne bóle ciała, plamy na skórze lub krwawienia.
Przeciwwskazania i skutki uboczne
Alkaloidy pirolizydynowe i krótkotrwałe stosowanie
Roślina zawiera alkaloidy pirolizydynowe (klasa związków o udokumentowanej toksyczności dla wątroby przy długotrwałym stosowaniu), dlatego tradycyjne stosowanie jest wyłącznie krótkotrwałe, nigdy ciągłe. Uszkodzenie wątroby wywołane przez te substancje może się kumulować. Z tego powodu herbaty, ekstrakty i nalewki z tego gatunku nie powinny wchodzić w skład codziennej rutyny ani być stosowane na własną rękę.
Przeciwwskazania ogólne
Eupatorium perfoliatum jest przeciwwskazany w ciąży i w okresie karmienia piersią, ponieważ alkaloidy pirolizydynowe mogą przenikać przez barierę łożyskową i przechodzić do mleka matki. Jest też przeciwwskazany u osób z hepatopatią, czyli z jakąkolwiek wcześniej istniejącą chorobą wątroby. Nie stosować u dzieci, niezależnie od wieku i formy przygotowania. Należy też unikać tej rośliny w przypadku znanej alergii na gatunki z rodziny Asteraceae, takie jak margerytki i chryzantemy, ze względu na ryzyko reakcji alergicznych.
Gorączka, denga i samoleczenie
Żaden preparat z tej rośliny nie może być stosowany do leczenia, zapobiegania ani łagodzenia dengi, gorączki chikungunya czy zakażenia wirusem Zika, ani do obniżania gorączki bez diagnozy. Denga jest chorobą podlegającą obowiązkowi zgłoszenia, która wymaga opieki lekarskiej, nigdy samoleczenia. Związek między rośliną a dengą istnieje jedynie w historycznym pochodzeniu angielskiej nazwy „boneset”, omówionym w części z ciekawostkami.
Częste skutki uboczne
W wysokiej dawce roślina może wywołać działanie wymiotne (wymioty) oraz przeczyszczające/katartyczne z biegunką, a takie objawy powinny skłonić do natychmiastowego przerwania stosowania. Kontakt z rośliną może powodować uczulenie skóry, które u osób wrażliwych objawia się zapaleniem skóry. Z kolei długotrwałe stosowanie lub zbyt duże dawki mogą prowadzić do uszkodzenia wątroby z powodu obecności alkaloidów pirolizydynowych. Dolegliwości żołądkowo-jelitowe, reakcje skórne, ciemny mocz lub zażółcenie skóry i oczu wymagają konsultacji ze specjalistą ochrony zdrowia.
Interakcje z lekami
Ze względu na potencjał hepatotoksyczny roślina może zwiększać ryzyko związane z lekami obciążającymi wątrobę, takimi jak paracetamol. Ostrożność zaleca się również osobom przyjmującym leki przeciwzakrzepowe, ponieważ roślina może nasilać ich działanie i zwiększać ryzyko krwawień. Połączenie z lekami uspokajającymi i przeciwlękowymi wymaga uwagi, bo może nasilać senność. Osoby przyjmujące na stałe jakikolwiek lek powinny poinformować lekarza lub farmaceutę, zanim rozważą preparaty z tej rośliny.
Ciekawostki
Angielska nazwa „boneset” pochodzi od „breakbone fever”, dawnej ludowej nazwy dengi w Stanach Zjednoczonych. Związek rośliny z tą chorobą interesuje nas tu wyłącznie jako zapis historyczny i etymologiczny. Denga jest chorobą podlegającą obowiązkowi zgłoszenia, która wymaga opieki lekarskiej, nigdy samoleczenia, i żaden preparat z Eupatorium perfoliatum nie może być stosowany w tym celu.
Rdzenne ludy Ameryki Północnej zapoznały z rośliną europejskich osadników i stosowały ją do wywoływania pocenia w stanach gorączkowych. Była częścią ludowej medycyny kontynentu tak długo, że zyskała w angielskim nazwy takie jak „agueweed”, „feverwort” i „sweating-plant”. Zainteresowanie medyczne również ma długą historię, bo już w 1812 roku botanik Frederick Pursh podpisał tekst o tym gatunku w czasopiśmie medycznym, a w ciągu XIX wieku ukazało się kilka kolejnych doniesień.
W środowisku naturalnym gatunek niemal zawsze zajmuje niskie, wilgotne tereny, takie jak bagna i podmokłe łąki. Ta preferencja, w połączeniu z przerośniętymi liśćmi, ułatwia rozpoznanie go w terenie. Jego historia jako środka ludowego pokazuje, jak wiedza tradycyjna ukierunkowała badania nad roślinami leczniczymi. Pokazuje też, że tę wiedzę trzeba weryfikować, gdy analiza chemiczna ujawnia zagrożenia, których obserwacja empiryczna nie dostrzegała.
Najczęściej zadawane pytania
Pod jaką nazwą jest znany Eupatorium perfoliatum?
Ten gatunek, pochodzący z Ameryki Północnej, jest mało znany poza swoim kontynentem i na przykład w języku portugalskim nie ma nazwy ludowej w powszechnym użyciu. Dlatego najbezpieczniej jest zawsze identyfikować go po nazwie naukowej. Na rynku międzynarodowym i w literaturze historycznej występuje jako „boneset”, angielska nazwa, która służy wyłącznie jako punkt odniesienia i nie powinna być mylona z ludowymi nazwami innych roślin.
Czy Eupatorium perfoliatum pomaga na dengę?
Nie, i żaden preparat z tej rośliny nie może być stosowany do leczenia, zapobiegania ani łagodzenia dengi, gorączki chikungunya czy zakażenia wirusem Zika. Związek z dengą istnieje jedynie w historycznym pochodzeniu angielskiej nazwy „boneset”, wywodzącej się od „breakbone fever”, dawnej ludowej nazwy tej choroby w Stanach Zjednoczonych. Denga jest chorobą podlegającą obowiązkowi zgłoszenia, która wymaga opieki lekarskiej, nigdy samoleczenia, a każdą gorączkę z silnym bólem ciała powinna ocenić placówka ochrony zdrowia.
Czy Eupatorium perfoliatum jest bezpieczny dla dzieci?
Nie, roślina nie powinna być stosowana u dzieci w żadnym wieku, ponieważ zawiera alkaloidy pirolizydynowe, związki o udokumentowanej toksyczności dla wątroby, których bezpieczeństwa u dzieci nie ustalono. W przypadku gorączki, grypy lub przeziębienia u dziecka właściwym krokiem jest wizyta u pediatry.
Jakie są główne tradycyjne zastosowania Eupatorium perfoliatum?
Tradycja północnoamerykańska stosowała gorący napar z części nadziemnych do wywoływania pocenia przy przeziębieniu, grypie i innych stanach gorączkowych, a także odnotowywała jego użycie przy zapaleniu oskrzeli, nieżytach i reumatyzmie. Współczesne dowody kliniczne są ograniczone, a dostępne badania koncentrują się na działaniu przeciwzapalnym i przeciwwirusowym obserwowanym w laboratorium, bez potwierdzenia u ludzi. Z powodu alkaloidów pirolizydynowych każde stosowanie wewnętrzne musi być doraźne i prowadzone pod kierunkiem specjalisty ochrony zdrowia.
Dlaczego stosowanie Eupatorium perfoliatum powinno być krótkotrwałe?
Roślina zawiera alkaloidy pirolizydynowe, klasę związków o udokumentowanej toksyczności dla wątroby przy długotrwałym stosowaniu, dlatego tradycyjne stosowanie jest wyłącznie krótkotrwałe, nigdy ciągłe. Z tego samego powodu gatunek jest przeciwwskazany w ciąży, w okresie karmienia piersią i u osób z chorobami wątroby. W wysokiej dawce może ponadto wywoływać wymioty i silne działanie przeczyszczające.
Czy Eupatorium perfoliatum wchodzi w interakcje z lekami?
Tak, ostrożność zaleca się osobom przyjmującym leki obciążające wątrobę, takie jak paracetamol, oraz leki przeciwzakrzepowe, których działanie może się nasilić. Uwagi wymagają też leki uspokajające i przeciwlękowe, ponieważ senność może się pogłębić. Osoby przyjmujące na stałe jakikolwiek lek powinny porozmawiać z lekarzem lub farmaceutą, zanim rozważą preparaty z tej rośliny.
Uwaga: ta treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady specjalisty. Przed zastosowaniem roślin leczniczych skonsultuj się z lekarzem lub fitoterapeutą, zwłaszcza w ciąży, w okresie karmienia piersią lub podczas przyjmowania leków.
Referencje i badania naukowe
Zobacz Wszystkie 8 Cytowanych Źródeł
- PMC2018 Colegate SM, et al. Potentially toxic pyrrolizidine alkaloids in Eupatorium perfoliatum and three related species. Implications for herbal use as boneset. Phytochem Anal. 2018.
- PMC2016 Derksen A, et al. Antiviral activity of hydroalcoholic extract from Eupatorium perfoliatum L. against the attachment of influenza A virus. J Ethnopharmacol. 2016.
- PMC2000 Habtemariam S, Macpherson AM. Cytotoxicity and antibacterial activity of ethanol extract from leaves of a herbal drug, boneset (Eupatorium perfoliatum). Phytother Res. 2000.
- PMC2011 Hensel A, et al. Eupatorium perfoliatum L.: phytochemistry, traditional use and current applications. J Ethnopharmacol. 2011.
- PMC1977 Herz W, et al. Sesquiterpene lactones of Eupatorium perfoliatum. J Org Chem. 1977.
- PMC2008 Maas M, et al. Caffeic acid derivatives from Eupatorium perfoliatum L. Molecules. 2008.
- PMC2011 Maas M, et al. Anti-inflammatory activity of Eupatorium perfoliatum L. extracts, eupafolin, and dimeric guaianolide via iNOS inhibitory activity and modulation of inflammation-related cytokines and chemokines. J Ethnopharmacol. 2011.
- PMC Pursh F. Mr. Pursh on the Eupatorium Perfoliatum. Med Phys J. 1812.
