Pogostemon cablin (paczula): właściwości i korzyści

Paczula (Pogostemon cablin (Blanco) Benth.), znana potocznie jako paczula lub patchouli, to wieloletnia roślina zielna z rodziny jasnotowatych (Lamiaceae), którą Francisco Manuel Blanco opisał pierwotnie pod nazwą Mentha cablin, a George Bentham przeniósł później do rodzaju Pogostemon. Gatunek pochodzi z Azji Południowo-Wschodniej i jest uprawiany w regionach tropikalnych i subtropikalnych ze względu na cenny olejek eteryczny, od stuleci wykorzystywany w perfumiarstwie, medycynie tradycyjnej i aromaterapii. Rośnie jako gęsty krzew dorastający do około metra wysokości, o dużych, aksamitnych liściach i drobnych kwiatach w odcieniach od bladoróżowego do białego.

W tradycyjnej medycynie azjatyckiej, zwłaszcza w Chinach i Indiach, paczula zajmuje ważne miejsce i pojawia się w zapisach dotyczących dolegliwości trawiennych, gorączki i bólów głowy, a w medycynie ludowej stosowano ją także przy ukąszeniach owadów i węży. Jej skład chemiczny jest złożony i bogaty w seskwiterpeny, takie jak paczulol, pogoston i alfa-bulnezen, substancje, które badania laboratoryjne łączą z działaniem przeciwzapalnym, przeciwdrobnoustrojowym i przeciwutleniającym. Współczesne badania naukowe przyglądają się części tych dawnych zastosowań, jednak większość dowodów wciąż pochodzi z badań przedklinicznych, bez potwierdzenia w rzetelnych badaniach klinicznych.

Nazwy ludowe i międzynarodowe#

• Polski: paczula, patchouli.
• Angielski: patchouli, patchouly.
• Chiński (pinyin): guang huo xiang.
• Francuski: patchouli.
• Hiszpański: pachulí.
• Niemiecki: Patchouli.
• Portugalski: oriza, patchouli, patchouly, patchuli (w Brazylii nazwy te często oznaczają także inny gatunek z tego samego rodzaju, co wyjaśniono w części o synonimach).
• Włoski: patchouli.

Synonimy botaniczne#

• Mentha cablin Blanco
• Pogostemon patchouly Pellet.

Mentha cablin Blanco to nazwa, pod którą roślinę opisano po raz pierwszy i która pojawia się w publikacjach historycznych, natomiast Pogostemon patchouly Pellet. funkcjonowała w XIX-wiecznej literaturze farmaceutycznej i perfumiarskiej. Choć Pogostemon cablin (Blanco) Benth. jest dziś nazwą przyjętą przez referencyjne bazy taksonomiczne, znajomość tych synonimów pomaga odnaleźć starsze prace i właściwie interpretować literaturę botaniczną i farmakologiczną.

Istnieje też praktyczne zamieszanie, na które warto zwrócić uwagę, ponieważ roślina przydomowa nazywana w Brazylii „patchouli” lub „oriza” to często Pogostemon heyneanus Benth., znany jako paczula jawajska, odrębny gatunek, którego olejek uważa się za gorszej jakości. Handlowy olejek eteryczny i surowiec roślinny Tradycyjnej Medycyny Chińskiej (Pogostemonis Herba, czyli guang huo xiang) pochodzą z Pogostemon cablin, dlatego informacji z tego artykułu nie należy automatycznie przenosić na roślinę uprawianą w przydomowym ogrodzie bez pewnej identyfikacji botanicznej.

Rodzina botaniczna: Lamiaceae#

Rodzina jasnotowatych (Lamiaceae), dawniej nazywana wargowymi (Labiatae), to rozległa i zróżnicowana grupa roślin kwiatowych, obejmująca około 236 rodzajów i ponad 7000 gatunków, rozpoznawalnych zwykle po czworokątnych łodygach, naprzeciwległych liściach i dwuwargowych, często aromatycznych kwiatach. Jej znaczenie gospodarcze i lecznicze jest ogromne, ponieważ należą do niej zioła kuchenne, takie jak mięta, rozmaryn, tymianek i oregano, a także liczne rośliny ozdobne i lecznicze, z których wiele jest bogatych w olejki eteryczne odpowiedzialne za ich charakterystyczny zapach.

Jako przedstawicielka jasnotowatych paczula ma kilka cech typowych dla tej rodziny, między innymi włoski gruczołowe na liściach, które wytwarzają i magazynują olejek eteryczny. Rodzina wyróżnia się też zdolnością do syntezy szerokiej gamy związków bioaktywnych, takich jak terpenoidy, flawonoidy i kwasy fenolowe, badanych w laboratorium pod kątem działania przeciwzapalnego, przeciwutleniającego i przeciwdrobnoustrojowego, a ta różnorodność chemiczna wyjaśnia, dlaczego tak wiele jasnotowatych budzi zainteresowanie fitoterapii i przemysłu farmaceutycznego.

Wykorzystywane części do herbat i preparatów#

• Gałązki
• Liście
• Łodygi
• Olejek eteryczny (pozyskiwany przez destylację liści)

Etnobotaniczne i tradycyjne zastosowania#

• Antyseptyczna pielęgnacja drobnych urazów (zastosowanie ludowe)
• Aromaterapia w sytuacjach stresu i przygnębienia (praktyka tradycyjna, niezastępująca leczenia depresji)
• Bóle głowy (zapis tradycyjny)
• Choroby skóry, takie jak egzema, trądzik i popękana skóra (tradycyjne stosowanie zewnętrzne)
• Dolegliwości trawienne, takie jak letnia biegunka i ból brzucha (zapis tradycyjny TMC)
• Gorączka (zapis tradycyjny)
• Nudności i wymioty (zapis tradycyjny TMC, w trakcie badań)
• Odstraszanie moli i owadów w przechowywanych tkaninach
• Powierzchowne grzybice (zastosowanie ludowe, w trakcie badań)
• Przeziębienie (zapis tradycyjny)
• Ukąszenia owadów i węży (zapis tradycyjny, który nie zastępuje pomocy medycznej w nagłych wypadkach)

Właściwości terapeutyczne#

• Antyproliferacyjne (aktywność obserwowana w badaniach laboratoryjnych, bez potwierdzenia klinicznego)
• Antyseptyczne (tradycyjne stosowanie przy oczyszczaniu drobnych ran)
• Fibrynolityczne (rozpuszczanie skrzepów obserwowane w badaniach przedklinicznych)
• Immunomodulujące (modulowanie odpowiedzi układu odpornościowego w badaniach doświadczalnych)
• Moczopędne (zapis tradycyjny dotyczący zwiększenia ilości oddawanego moczu)
• Odstraszające owady (efekt odstraszający obserwowany w próbach z komarami i termitami)
• Przeciwbakteryjne (hamowanie wzrostu bakterii obserwowane w badaniach laboratoryjnych)
• Przeciwdepresyjne (działanie badane na modelach zwierzęcych, bez potwierdzenia klinicznego)
• Przeciwdrobnoustrojowe (działanie na różne mikroorganizmy w testach laboratoryjnych)
• Przeciwgorączkowe (zapis tradycyjny dotyczący stosowania w stanach gorączkowych)
• Przeciwgrzybicze (aktywność wobec grzybów obserwowana in vitro)
• Przeciwutleniające (neutralizacja wolnych rodników w testach in vitro)
• Przeciwwirusowe (aktywność obserwowana w komórkach i na modelach zwierzęcych)
• Przeciwwymiotne (zapis tradycyjny dotyczący nudności i wymiotów, w trakcie badań)
• Przeciwzakrzepowe (działanie przeciwpłytkowe w badaniu przedklinicznym)
• Przeciwzapalne (spadek markerów stanu zapalnego w badaniach przedklinicznych)
• Uspokajające (łagodne działanie relaksujące opisywane w tradycji i na modelach zwierzęcych)
• Wspomagające gojenie (zapis tradycyjny dotyczący wspierania gojenia skóry)

Profil fitochemiczny#

• Aldehydy
• Alfa-bulnezen
• Alfa-gwajen
• Alfa-humulen
• Alfa-paczulen
• Alkaloidy
• Beta-kariofilen (trans-kariofilen)
• Beta-paczulen
• Fitosterole
• Flawonoidy (np. apigenina, pachypodol)
• Glikozydy
• Kwasy organiczne
• Ligniny
• Monoterpeny (np. beta-pinen, kamfora, limonen)
• Norpaczulenol
• Pachypodol
• Paczulol (alkohol paczulowy)
• Pogoston
• Seskwiterpeny (np. germakren B, norpaczulenol, seychellen, zizanal)

Paczulol jest głównym wyznacznikiem jakości olejku eterycznego i w dużej mierze odpowiada za jego ziemisty, drzewny zapach, natomiast pogoston i alfa-bulnezen skupiają uwagę badań farmakologicznych. Pachypodol, flawonoid obecny w liściach, był tematem niedawnych prac przeglądowych, które zbierają wyniki laboratoryjne dotyczące jego działania przeciwutleniającego i przeciwzapalnego.

Formy przygotowania (herbaty, nalewki, ekstrakty)#

• Ekstrakty (płynny i suchy, wyłącznie pod nadzorem specjalisty)
• Nalewka
• Napar (suszone liście)
• Odwar (liście i łodygi, zgodnie z tradycją TMC)
• Olejek eteryczny (wyłącznie do użytku aromatycznego i rozcieńczony do stosowania na skórę, nigdy doustnie)

Suszone liście stanowią podstawę tradycyjnych przetworów wodnych, natomiast olejek eteryczny, jako bardzo skoncentrowany, ogranicza się do rozpylania w pomieszczeniu i do nakładania na skórę po rozcieńczeniu w niskim stężeniu w oleju roślinnym. Ekstrakty i nalewki znacznie różnią się zawartością składników w zależności od producenta, dlatego ich stosowanie warto omówić z pracownikiem ochrony zdrowia.

Synergia z innymi roślinami#

Relaks i mniej stresu

W aromaterapii paczulę często łączy się z lawendą (Lavandula angustifolia) i ylang-ylang (Cananga odorata) w mieszankach tradycyjnie używanych, by sprzyjać odprężeniu w chwilach napięcia. Taka kompozycja łączy ziemiste nuty seskwiterpenów paczuli, kwiatowe estry lawendy i słodkawy zapach ylang-ylang w mieszance do dyfuzorów lub do dobrze rozcieńczonych olejków do masażu, przy czym nie stanowi ona leczenia lęku ani innych zaburzeń.

Miejscowa pielęgnacja skóry

W preparatach do stosowania na skórę o charakterze kosmetycznym paczula występuje w połączeniu z drzewem herbacianym (Melaleuca alternifolia) i nagietkiem (Calendula officinalis), zestawem tradycyjnie używanym w higienie drobnych skaleczeń, wyprysków i łagodnych podrażnień. Paczulol, terpinen-4-ol z drzewa herbacianego i flawonoidy nagietka są badane w laboratorium pod kątem uzupełniającego się działania przeciwdrobnoustrojowego i przeciwzapalnego, jednak głębokie, zakażone lub niegojące się rany wymagają oceny lekarza.

Naturalna mieszanka odstraszająca owady

Połączenie olejku paczulowego z palczatką nardową, czyli citronellą (Cymbopogon nardus) i eukaliptusem cytrynowym (Eucalyptus citriodora) to tradycyjnie odnotowany aromatyczny środek odstraszający owady, a próby z olejkami eterycznymi wykazały już odstraszające działanie paczuli na komary. Paczulol i alfa-bulnezen uzupełniają cytronellal obecny w citronelli i eukaliptusie cytrynowym, a mieszankę można stosować w dyfuzorach lub świecach na zewnątrz; nie zastępuje ona zarejestrowanych środków odstraszających na obszarach, gdzie przenoszone są denga, zika, chikungunya lub malaria.

Przepisy i protokoły użycia#

Tradycyjny napar z liści paczuli

Składniki: niewielka ilość suszonych liści paczuli z pewnego źródła i 200 ml wrzącej wody.

Przygotowanie: Włóż liście do filiżanki, zalej je wrzątkiem, przykryj i parz przez 5 do 7 minut, a następnie przecedź. Napar z liści to tradycyjne zastosowanie w TMC przy nudnościach, „wilgoci” i letniej biegunce, wciąż w trakcie badań, pije się go także w chwilach napięcia ze względu na opinię łagodnego środka uspokajającego. Stosuj go z umiarem i krótko, nie łącz z alkoholem ani lekami uspokajającymi i skonsultuj częstotliwość oraz czas stosowania z pracownikiem ochrony zdrowia.

Aromatyczny olejek do masażu

Składniki: minimalna ilość olejku eterycznego z paczuli i olej roślinny jako nośnik, na przykład olej ze słodkich migdałów lub olej jojoba, w buteleczce z ciemnego szkła.

Przygotowanie: Rozcieńcz olejek eteryczny w oleju roślinnym do niskiego stężenia, dobrze mieszaj przed każdym użyciem i 24 godziny przed pierwszym zastosowaniem wykonaj próbę uczuleniową na niewielkim fragmencie przedramienia. Delikatnie masuj napięte miejsca aż do wchłonięcia, traktując to jako chwilę relaksu, i przerwij stosowanie, jeśli pojawi się zaczerwienienie lub swędzenie. Ponieważ bezpieczeństwo przy ekspozycji na słońce nie zostało dobrze zbadane, lepiej nakładać olejek na zakryte miejsca lub wieczorem, a przy utrzymującym się bólu skonsultować się z pracownikiem ochrony zdrowia.

Aromatyczny okład na skórę

Składniki: jedna kropla olejku eterycznego z paczuli wcześniej rozcieńczona w łyżeczce oleju roślinnego, 100 ml ciepłej wody i czysta ściereczka lub gaza.

Przygotowanie: Wymieszaj olejowy roztwór z ciepłą wodą, zanurz ściereczkę, odciśnij nadmiar i przyłóż ją na 10 do 15 minut do nieuszkodzonej skóry, co jest tradycyjnie odnotowaną formą pielęgnacji przy egzemie, trądziku i suchej skórze. Nie stosuj okładu na otwarte rany, błony śluzowe ani mocno zaognioną skórę, najpierw wykonaj próbę uczuleniową i zasięgnij porady dermatologa, jeśli dolegliwości się utrzymują lub nasilają.

Aromatyczny spray odstraszający owady

Składniki: olejki eteryczne z paczuli i citronelli w niewielkiej proporcji, 50 ml alkoholu zbożowego i 50 ml wody destylowanej.

Przygotowanie: W butelce z atomizerem rozpuść olejki eteryczne w alkoholu zbożowym, dobrze wstrząśnij, dodaj wodę destylowaną i wstrząśnij ponownie, powtarzając to przed każdym użyciem. Spryskuj przede wszystkim ubrania, zasłony i przestrzenie na zewnątrz, a jeśli chcesz użyć sprayu na skórę, najpierw wykonaj próbę uczuleniową i omijaj twarz oraz błony śluzowe. Nie stosuj go u małych dzieci i pamiętaj, że jest to środek tradycyjny, bez potwierdzonej skuteczności zarejestrowanych środków odstraszających.

Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych przekazach i nie zastępują fachowej porady. Przed każdym zastosowaniem wewnętrznym należy zapoznać się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w niniejszym artykule.

Powiązane terapie#

Aromaterapia

Olejek eteryczny z paczuli jest szeroko stosowany w aromaterapii, która przypisuje mu właściwości relaksujące, afrodyzjakalne i emocjonalnie uziemiające. W tradycji aromaterapeutycznej wdychanie ziemistego, drzewnego zapachu z dyfuzorów lub parowników służy tworzeniu spokojnej atmosfery w okresach stresu, a w masażach, zawsze rozcieńczona w olejach roślinnych, paczula wchodzi w skład protokołów rozluźniania mięśni i pielęgnacji skóry, symbolicznie kojarzona także z odwagą i śmiałością. Praktyki te uzupełniają, ale nie zastępują opieki specjalistów w przypadku lęku lub depresji.

Fitoterapia

W fitoterapii liście paczuli wchodzą, zgodnie z tradycją, w skład preparatów stosowanych przy stanach zapalnych, łagodnych infekcjach i zaburzeniach trawiennych. Naukowcy badają związki takie jak paczulol i pogoston pod kątem preparatów na problemy skórne, takie jak egzema i trądzik, oraz modulowania odpowiedzi odpornościowej, choć prace te wciąż znajdują się głównie na etapie przedklinicznym. Dawka i forma podawania ekstraktów i nalewek zależą od konkretnego przypadku i powinien je ustalić pracownik ochrony zdrowia.

Tradycyjna Medycyna Chińska (TMC)

W Tradycyjnej Medycynie Chińskiej paczula (guang huo xiang) jest opisywana jako zioło, które harmonizuje Żołądek i Śledzionę, rozprasza wilgoć i letni upał oraz łagodzi nudności i wymioty, dlatego pojawia się w tradycyjnych recepturach stosowanych przy przeziębieniach, gorączce, bólach głowy i zaburzeniach żołądkowo-jelitowych. TMC przypisuje jej również zdolność poruszania Qi i rozwiązywania zastoju, pojęć właściwych temu systemowi medycznemu, które nie odpowiadają diagnozom medycyny zachodniej i których stosowanie wymaga opieki wykwalifikowanego praktyka.

Przeciwwskazania i skutki uboczne#

Przeciwwskazania ogólne

Olejek eteryczny z paczuli, w którym skoncentrowane są paczulol, alfa-bulnezen i pogoston, należy zarezerwować do użytku aromatycznego oraz do stosowania na skórę po rozcieńczeniu w niskim stężeniu w oleju roślinnym, zawsze po wcześniejszej próbie uczuleniowej, i nie wolno go spożywać, ponieważ spożycie olejku eterycznego powoduje nudności, wymioty i depresję ośrodkowego układu nerwowego. W ciąży i w okresie karmienia piersią należy unikać olejku eterycznego i ekstraktów, a u małych dzieci nie wolno stosować olejku eterycznego. Osoby ze znaną nadwrażliwością na rośliny z rodziny jasnotowatych (Lamiaceae) lub na którykolwiek składnik paczuli również powinny unikać jej stosowania, aby nie dopuścić do reakcji alergicznych.

Napar z liści to tradycyjne zastosowanie w TMC przy nudnościach, „wilgoci” i letniej biegunce, wciąż w trakcie badań, i nie należy go traktować jako potwierdzonego leczenia tych dolegliwości. Ważne jest też odróżnienie gatunku: w Brazylii roślina przydomowa nazywana „patchouli” lub „oriza” to zwykle Pogostemon heyneanus (paczula jawajska), odrębny gatunek o gorszym olejku, natomiast handlowy olejek eteryczny i surowiec TMC pochodzą z Pogostemon cablin.

Skutki uboczne i środki ostrożności

Przy właściwym stosowaniu paczula jest zwykle dobrze tolerowana, ale nadmierne użycie lub nakładanie nierozcieńczonego olejku eterycznego bezpośrednio na skórę może wywołać podrażnienie, zaczerwienienie lub kontaktowe zapalenie skóry. W rzadkich przypadkach długotrwałe wdychanie wysokich stężeń olejku powoduje zawroty lub ból głowy, dlatego warto wietrzyć pomieszczenie i ograniczać czas rozpylania. Fototoksyczność olejku paczulowego nie jest udokumentowana, ale nie oznacza to, że wykazano jego bezpieczeństwo na słońcu, dlatego ostrożność wobec ekspozycji na słońce po nałożeniu nadal jest wskazana.

Interakcje z lekami

Ponieważ paczula działa łagodnie uspokajająco, należy zachować ostrożność przy łączeniu jej z alkoholem i lekami uspokajającymi, a ponieważ w badaniu przedklinicznym obserwuje się działanie przeciwpłytkowe, taką samą ostrożność powinny zachować osoby przyjmujące leki przeciwzakrzepowe lub przeciwpłytkowe. Osoby przyjmujące leki przeciwdepresyjne, leki obniżające poziom cukru we krwi lub leki na choroby przewlekłe także powinny przed rozpoczęciem stosowania skonsultować się z pracownikiem ochrony zdrowia, ponieważ niektóre składniki rośliny mogą teoretycznie wpływać na enzymy wątrobowe uczestniczące w metabolizmie leków i zmieniać skuteczność lub działania niepożądane innych preparatów.

Ciekawostki#

Paczula ma długą i bogatą historię zastosowań. W starożytnych Indiach perfumowano nią kadzidła i olejki, a suszone liście wkładano między tkaniny jedwabne i kaszmirowe, aby odstraszać mole i nadawać im niepowtarzalny aromat, dzięki czemu zapach rośliny stał się, według ówczesnej tradycji handlowej, synonimem luksusu i egzotyki na szlakach jedwabnych.

W XIX wieku paczula zyskała popularność w Europie, zwłaszcza w epoce wiktoriańskiej, kiedy zaczęła pojawiać się w potpourri, perfumach i saszetkach do pościeli i ubrań, a skojarzenia ze Wschodem i mistycyzmem wzmacniały jej tajemniczą aurę. Szczyt popularności na Zachodzie osiągnęła jednak w latach 60. i 70. XX wieku, gdy stała się zapachem emblematycznym dla ruchu hippisowskiego, a jej mocna, ziemista woń w olejkach, kadzidłach i perfumach kojarzyła się z wolnością, naturą i kontrkulturą.

Poza zastosowaniami aromatycznymi i leczniczymi paczula znalazła też nieoczekiwane zastosowania. W 1985 roku amerykański producent zabawek Mattel dodał olejek paczulowy do plastiku figurki Stinkora z serii Masters of the Universe, aby nadać postaci wyrazisty zapach pasujący do jej imienia, co pokazuje, jak aromat tej rośliny wszedł do kultury popularnej.

Inną ciekawostką jest zamieszanie z nazwami w Brazylii, gdzie wiele osób uprawia w ogrodzie roślinę nazywaną patchouli lub oriza, która w rzeczywistości zwykle jest Pogostemon heyneanus, czyli paczulą jawajską, a nie gatunkiem używanym w perfumiarstwie i TMC.

Najczęściej zadawane pytania#