Krótkie podsumowanie
Curcuma zedoaria (Christm.) Roscoe, znana popularnie jako cytwar, to bylina z rodziny Zingiberaceae, pochodząca z południowej i południowo-wschodniej Azji, dziś uprawiana także w innych regionach tropikalnych. Jej aromatyczne kłącze, niebieskawe w przekroju, o gorzkim i pikantnym smaku, jest wykorzystywane od wieków w…
Najważniejsza uwaga: Cytwar jest przeciwwskazany w ciąży. Ta ostrożność wynika zarówno z tradycyjnego stosowania rośliny jako środka emenagogicznego w medycynie chińskiej, czyli substancji historycznie wykorzystywanej do stymulowania…
Curcuma zedoaria (Christm.) Roscoe, znana popularnie jako cytwar, to bylina z rodziny Zingiberaceae, pochodząca z południowej i południowo-wschodniej Azji, dziś uprawiana także w innych regionach tropikalnych. Jej aromatyczne kłącze, niebieskawe w przekroju, o gorzkim i pikantnym smaku, jest wykorzystywane od wieków w tradycyjnej medycynie azjatyckiej oraz w kuchniach krajów takich jak Indonezja, Indie i Tajlandia. Gatunek należy do tego samego rodzaju co kurkuma (Curcuma longa), ale ma odmienny profil chemiczny, bogaty w seskwiterpeny i ubogi w kurkuminoidy, co oznacza, że efekty badane dla kurkuminy nie mogą być przypisywane cytwarowi. Znaczna część tradycyjnych zastosowań cytwaru wciąż nie ma potwierdzenia w solidnych badaniach klinicznych przeprowadzonych u ludzi.

Popularne i Międzynarodowe Nazwy Cytwaru
- Angielski: zedoary, white turmeric, temu putih.
- Francuski: zédoaire, curcuma blanc.
- Hiszpański: zedoaria, cúrcuma blanca, jengibre blanco.
- Niemiecki: Zitwerwurzel, Zedoarwurzel, weißer Ingwer.
- Polski: cytwar, ostryż cytwarowy, biała kurkuma, biały imbir.
- Portugalski: zedoária, falso-açafrão, cúrcuma-branca, gengibre-branco.
- Włoski: zedoaria, curcuma bianca.
Nie Mylić z Kurkumą (Curcuma longa)
Cytwar bywa czasem opisywany pod nazwami, które zwykle odnoszą się do kurkumy, jak "szafran indyjski", co wprowadza zamieszanie wśród czytelników, a czasem także wśród sprzedawców roślin leczniczych. Curcuma zedoaria i Curcuma longa należą do tego samego rodzaju botanicznego i mają wspólne cechy morfologiczne rodziny Zingiberaceae, jednak ich kłącza różnią się kolorem, aromatem i składem chemicznym. Podczas gdy kurkuma jest znana przede wszystkim ze swoich kurkuminoidów, zwłaszcza kurkuminy, cytwar koncentruje seskwiterpeny, takie jak kurkumenon, kurzeren i furanodien, substancje odmienne pod względem chemicznym. Z tego powodu żaden wynik badań uzyskany z kurkuminą nie powinien być interpretowany jako obowiązujący dla cytwaru.
Synonimy Botaniczne Cytwaru
Obecnie uznawaną nazwą botaniczną tego gatunku jest Curcuma zedoaria (Christm.) Roscoe. W literaturze naukowej i w bazach danych taksonomicznych pojawiają się także synonimy Amomum zedoaria Christm. oraz Curcuma pallida Lour., będące wynikiem kolejnych rewizji klasyfikacji rodzaju Curcuma na przestrzeni ostatnich dwóch wieków. Te zmiany nazewnictwa odzwierciedlają ciągły proces reklasyfikacji botanicznej, typowy dla rodzin o dużej różnorodności morfologicznej, takich jak Zingiberaceae.
Rodzina Botaniczna: Zingiberaceae
Rodzina Zingiberaceae, zwana też rodziną imbiru, obejmuje byliny klimatu tropikalnego i subtropikalnego, z podziemnymi kłączami bogatymi w olejki eteryczne. Oprócz cytwaru rodzina ta obejmuje gatunki o dużym znaczeniu gospodarczym i leczniczym, takie jak imbir (Zingiber officinale) oraz sama kurkuma (Curcuma longa). Różnorodność związków biologicznie aktywnych wytwarzanych przez te rośliny jest przedmiotem stałych badań farmakologicznych, co pomaga wyjaśnić, dlaczego gatunki z tego samego rodzaju mogą wykazywać tak różne właściwości.
Wykorzystywane Części Cytwaru
W przypadku cytwaru tradycyjnie wykorzystywaną częścią jest kłącze, podziemna, mięsista łodyga, w której skupia się większość olejków eterycznych i innych związków odpowiedzialnych za charakterystyczny aromat rośliny. Kłącze jest zwykle zbierane, myte i suszone, zanim zostanie przetworzone na proszek, ekstrakt lub tynkturę, albo pokrojone do bezpośredniego użycia w naparach.
Etnobotaniczne i Tradycyjne Zastosowania Cytwaru
W tradycyjnej medycynie azjatyckiej kłącze cytwaru jest stosowane, zawsze jako tradycyjne i ludowe zastosowanie, niepotwierdzone naukowo u ludzi, przy różnych problemach trawiennych, takich jak niestrawność, nieżyt żołądka, wzdęcia i nieświeży oddech związany z zaburzeniami układu pokarmowego. Tradycyjnie bywa też stosowany przy łagodnych schorzeniach układu oddechowego, takich jak kaszel i zapalenie oskrzeli, oraz przy bólach różnego pochodzenia. W higienie jamy ustnej kłącze jest tradycyjnie wykorzystywane w płukankach przy zapaleniu dziąseł, zapaleniu przyzębia i zapaleniu jamy ustnej. Niektóre kultury sięgają po cytwar, aby wspomagać wydalanie kamieni nerkowych, w problemach wątrobowych oraz przy nieregularnościach miesiączkowania, co historycznie wiąże się z działaniem emenagogicznym przypisywanym tej roślinie w medycynie chińskiej, co, jak zostanie opisane dalej, stanowi też podstawę istotnych przeciwwskazań. Zewnętrzne preparaty na bazie kłącza wciąż pojawiają się w tradycyjnym postępowaniu z ranami, odleżynami i wrzodami skóry.
Właściwości Lecznicze Cytwaru
Właściwości przypisywane cytwarowi wynikają przede wszystkim z badań przedklinicznych, przeprowadzonych na modelach zwierzęcych lub w warunkach laboratoryjnych, oraz z tradycyjnego stosowania obserwowanego w różnych kulturach azjatyckich. Żadna z nich nie została jak dotąd potwierdzona solidnymi badaniami klinicznymi przeprowadzonymi u ludzi.
- Antyoksydacyjne (zdolność neutralizowania wolnych radykałów w testach laboratoryjnych)
- Antyseptyczne (tradycyjne stosowanie w higienie jamy ustnej i skóry)
- Gojące (tradycyjne stosowanie przy ranach i zmianach skórnych)
- Hipocholesterolemiczne (wyniki badań przedklinicznych dotyczące profilu lipidowego)
- Lekko moczopędne (tradycyjne stosowanie w zwiększaniu wydalania płynów)
- Przeciwbólowe (tradycyjne stosowanie i wyniki badań przedklinicznych dotyczące łagodzenia bólu)
- Przeciwdrobnoustrojowe (aktywność obserwowana w warunkach laboratoryjnych wobec różnych mikroorganizmów)
- Przeciwnocyceptywne (ograniczenie odczuwania bólu w modelach zwierzęcych)
- Przeciwzapalne (wyniki badań przedklinicznych dotyczące ograniczania procesów zapalnych)
- Wiatropędne (tradycyjne stosowanie w ograniczaniu wzdęć)
- Wykrztuśne (tradycyjne stosowanie przy schorzeniach układu oddechowego)
Szczegółowy Profil Fitochemiczny Cytwaru
Profil fitochemiczny cytwaru jest zdominowany przez seskwiterpeny obecne w olejku eterycznym kłącza, substancje odmienne pod względem chemicznym od kurkuminoidów znajdowanych w kurkumie. Wśród związków już zidentyfikowanych w analizach laboratoryjnych wyróżniają się następujące.
- Albuminoidy (związki białkowe obecne w kłączu)
- Kurkumenon (seskwiterpen charakterystyczny dla olejku eterycznego kłącza)
- Kurzeren i Furanodien (lotne seskwiterpeny związane z pikantnym aromatem rośliny)
- Olejki Lotne (frakcja aromatyczna odpowiedzialna za charakterystyczny zapach, przypominający zielone mango i kamforę)
- Sole Mineralne (wapń, fosfor, żelazo, mangan, potas i sód)
- Spirolaktony i Laktony (związki powiązane z częścią aktywności biologicznej obserwowanej w warunkach laboratoryjnych)
- Taniny (związki fenolowe o właściwościach ściągających)
- Witaminy z Grupy B (B1, B2 i B6, w niewielkich ilościach)
- Żywice i Substancje Śluzowe (wpływają na konsystencję i trwałość kłącza)
Formy Przygotowania i Stosowania Cytwaru
Kłącze cytwaru można spożywać w różnych formach, w zależności od celu i preferencji osoby, która je stosuje. Do najczęstszych form należą napar z pokrojonego lub sproszkowanego kłącza, suszony sproszkowany produkt w kapsułkach, ekstrakt płynny, tynktura wodno-alkoholowa oraz płukanka do ust przygotowana z ekstraktu rozcieńczonego w wodzie. Produkty standaryzowane, takie jak kapsułki i ekstrakty o określonej zawartości substancji aktywnych, są również dostępne w aptekach przygotowujących leki recepturowe oraz w sklepach specjalizujących się w roślinach leczniczych.
Synergia z Innymi Roślinami Leczniczymi
Zaburzenia Trawienia
W przypadku łagodnych problemów trawiennych cytwar bywa tradycyjnie łączony z imbirem (Zingiber officinale) i miętą pieprzową (Mentha × piperita), roślinami znanymi z ludowego stosowania przy niestrawności i wzdęciach. Celem takiego połączenia jest zebranie w jednym preparacie aromatycznych związków o działaniu wiatropędnym i trawiennym, uznawanym w tradycji fitoterapeutycznej, choć konkretna skuteczność tego połączenia trzech roślin nie była oceniana w kontrolowanych badaniach klinicznych.
Działanie Przeciwzapalne
W tradycji fitoterapeutycznej cytwar bywa również łączony z kurkumą (Curcuma longa) w preparatach przeznaczonych na procesy zapalne, ponieważ oba gatunki należą do rodziny Zingiberaceae i każdy z nich, na swój sposób, zawiera związki o potencjalnym działaniu przeciwzapalnym: seskwiterpeny cytwaru oraz kurkuminoidy kurkumy. Takie połączenie jest opisywane w literaturze etnobotanicznej jako komplementarne, ale nie zastępuje oceny lekarskiej w przypadku uporczywych stanów zapalnych lub stanów o niewyjaśnionej przyczynie.
Przepisy i Protokoły Użycia Cytwaru
Napar z Kłącza Cytwaru
Składniki: 1 łyżeczka suszonego kłącza cytwaru, pokrojonego lub sproszkowanego, 200 ml wrzącej wody.
Sposób przygotowania: Kłącze włożyć do filiżanki i zalać wrzącą wodą. Przykryć i parzyć od 5 do 10 minut, następnie przecedzić i wypić jeszcze ciepłe. Napar można pić od jednej do trzech filiżanek dziennie, w ramach tradycyjnego stosowania przy dyskomforcie trawiennym i łagodnym nieżycie żołądka. Kobiety w ciąży i osoby z menorrhagią nie powinny spożywać tego naparu, z powodów opisanych w sekcji przeciwwskazań.
Tynktura z Cytwaru do Stosowania Wewnętrznego
Składniki: tynktura z cytwaru, nabyta w aptece przygotowującej leki recepturowe lub w sklepie specjalistycznym.
Sposób stosowania: Postępować według instrukcji producenta lub uprawnionego specjalisty ochrony zdrowia. Tradycyjnie wskazana dawka wynosi od 20 do 30 kropli rozpuszczonych w wodzie, dwa do trzech razy dziennie, bez przekraczania dawki podanej na opakowaniu. Osoby przyjmujące leki przeciwzakrzepowe lub przeciwpłytkowe, lub mające kamienie żółciowe, powinny stosować tynkturę tylko pod nadzorem lekarza, ze względu na możliwość interakcji i zaostrzenia tych schorzeń.
Płukanka do Ust z Cytwaru
Składniki: 10 kropli płynnego ekstraktu z cytwaru, 50 ml przefiltrowanej wody.
Sposób przygotowania: Zmieszać płynny ekstrakt z przefiltrowaną wodą i używać jako płukanki po szczotkowaniu zębów, płukając przez około trzydzieści sekund, dwa razy dziennie. Ten preparat wchodzi w zakres tradycyjnego i ludowego stosowania przy zapaleniu dziąseł, zapaleniu przyzębia i innych łagodnych schorzeniach jamy ustnej, ale nie zastępuje regularnej opieki stomatologicznej. Te zastosowania opierają się na tradycyjnych przekazach i nie zastępują porady specjalisty.
Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych przekazach i nie zastępują fachowej porady. Przed każdym zastosowaniem wewnętrznym należy zapoznać się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w niniejszym artykule.
Terapie Związane z Cytwarem
Fitoterapia Kliniczna
W fitoterapii klinicznej cytwar jest zwykle przepisywany w postaci standaryzowanych ekstraktów, kapsułek lub tynktur, form, które pozwalają na lepsze dostosowanie podawanej dawki. Fitoterapeuci często wskazują go jako wspomagający środek przy łagodnych problemach trawiennych i procesach zapalnych, zawsze biorąc pod uwagę historię zdrowia danej osoby oraz możliwe interakcje z innymi stosowanymi lekami. Indywidualnie dostosowane zalecenie stara się równoważyć tradycyjne stosowanie rośliny z wymogami bezpieczeństwa obowiązującymi każdy produkt fitoterapeutyczny.
Medycyna Ajurwedyjska
W medycynie ajurwedyjskiej cytwar jest znany jako kachur i wchodzi w skład tradycyjnych preparatów przeznaczonych dla układu pokarmowego. W tej tradycji jest opisywany jako tonik, który wspomaga równowagę dosz i przyczynia się, zgodnie z myślą ajurwedyjską, do usuwania toksyn nagromadzonych w organizmie. Stosowanie w preparatach na problemy żołądkowe i wątrobowe jest powszechne w tej wielowiekowej praktyce, choć, podobnie jak w pozostałej części tego artykułu, chodzi o system tradycyjnych przekonań, niepotwierdzony według standardów medycyny opartej na dowodach.
Przeciwwskazania i Skutki Uboczne Cytwaru
Cytwar jest przeciwwskazany w ciąży. Ta ostrożność wynika zarówno z tradycyjnego stosowania rośliny jako środka emenagogicznego w medycynie chińskiej, czyli substancji historycznie wykorzystywanej do stymulowania krwawienia miesiączkowego, jak i z danych pochodzących z badań na zwierzętach, które opisują działanie przeciwimplantacyjne, to jest potencjalną ingerencję w zagnieżdżenie zarodka w macicy. Z tego samego powodu roślina jest również przeciwwskazana w przypadkach menorrhagii, czyli obfitego lub przedłużonego krwawienia miesiączkowego, ponieważ jej tradycyjne stosowanie w regulacji miesiączki może, teoretycznie, nasilić ten stan. Osoby leczone lekami przeciwzakrzepowymi lub przeciwpłytkowymi powinny stosować cytwar z ostrożnością i wyłącznie pod nadzorem lekarza, ze względu na możliwy wpływ na krzepnięcie krwi. Ta sama ostrożność dotyczy osób z kamieniami żółciowymi, u których stosowanie rośliny powinno być wcześniej ocenione przez specjalistę ochrony zdrowia. Kobiety w okresie laktacji, małe dzieci oraz osoby nadwrażliwe na składniki rośliny powinny również unikać jej stosowania bez konsultacji ze specjalistą.
Stosowany w tradycyjnie opisanych formach i dawkach, cytwar jest zwykle dobrze tolerowany, jednak mogą wystąpić łagodne skutki uboczne, takie jak nudności, biegunka, wymioty, bóle brzucha i wrażenie wzdęcia. Dawki znacznie przekraczające tradycyjnie wskazane poziomy były wiązane z podrażnieniem i uszkodzeniami błony śluzowej żołądka. Jeśli wystąpi jakakolwiek niepożądana reakcja, stosowanie należy przerwać, a jeśli objawy będą się utrzymywać, warto zasięgnąć porady lekarskiej.
Interakcje z Lekami
Poza już wspomnianą ostrożnością dotyczącą leków przeciwzakrzepowych i przeciwpłytkowych, cytwar może, według tradycyjnych doniesień i wyników badań przedklinicznych, wpływać na leki stosowane w kontroli glikemii, potencjalnie zmieniając poziom glukozy we krwi. Z tego powodu osoby leczone z powodu cukrzycy powinny poinformować swojego lekarza o stosowaniu tej rośliny, który będzie mógł odpowiednio dostosować monitorowanie. Każda osoba stale przyjmująca leki, w szczególności te wymienione w tej sekcji, powinna skonsultować się ze specjalistą ochrony zdrowia przed włączeniem cytwaru do swojej rutyny.
Ciekawostki i Fakty Historyczne
Cytwar ma długą historię użycia w Azji, skąd miał zostać przywieziony do średniowiecznej Europy przez kupców arabskich, w okresie, gdy znajdował się wśród cenionych przypraw, obok imbiru i kurkumy. Z czasem, w miarę jak te dwie ostatnie rośliny zyskiwały popularność, stosowanie cytwaru zaczęło tracić znaczenie na kontynencie europejskim, choć pozostał on istotny w wielu kuchniach i tradycjach medycznych Azji. Aromat kłącza, przypominający mieszankę zielonego mango, kardamonu i kamfory, jest często wymieniany jako jedna z jego najbardziej charakterystycznych cech. W Indonezji zmielone kłącze jest używane w białych curry, w Indiach występuje świeże lub w formie konserwowanej, a w Tajlandii bywa zwyczajowo krojone do sałatek i past z chili.
Najczęściej Zadawane Pytania o Cytwar
Czy Cytwar Pomaga w Odchudzaniu?
Nie istnieją badania naukowe potwierdzające wpływ cytwaru na utratę masy ciała. Możliwe wsparcie procesów trawiennych i ograniczenie wzdęć może pośrednio przyczyniać się do samopoczucia, ale to nie jest równoznaczne z udowodnionym działaniem odchudzającym. Trwałe efekty kontroli masy ciała zależą od zrównoważonej diety i regularnej aktywności fizycznej, a cytwar, w najlepszym razie, może być traktowany jako okazjonalne uzupełnienie w tym kontekście, nigdy jako samodzielne rozwiązanie.
Jaka Jest Różnica Między Cytwarem a Kurkumą?
Cytwar (Curcuma zedoaria) i kurkuma (Curcuma longa) należą do tego samego rodzaju botanicznego, ale są odrębnymi gatunkami, o różnych kłączach, smakach i składzie chemicznym. Kłącze cytwaru ma niebieskawy odcień i gorzki smak, podczas gdy kłącze kurkumy jest pomarańczowo-żółte i ma smak bardziej ziemisty. Chemicznie kurkuma jest znana przede wszystkim z kurkuminoidów, takich jak kurkumina, natomiast cytwar koncentruje seskwiterpeny, takie jak kurkumenon i kurzeren. Z tego powodu badania przeprowadzone na jednym z tych gatunków nie mogą być automatycznie odnoszone do drugiego.
Czy Cytwar Można Stosować w Ciąży?
Nie. Stosowanie cytwaru jest przeciwwskazane w całym okresie ciąży, zarówno ze względu na historyczne stosowanie rośliny jako środka emenagogicznego w medycynie chińskiej, jak i na dane z badań na zwierzętach wskazujące na działanie przeciwimplantacyjne. Kobiety w ciąży, które chciałyby stosować jakąkolwiek roślinę leczniczą, w tym cytwar, powinny wcześniej skonsultować się z lekarzem lub ginekologiem, ponieważ na podstawie obecnie dostępnych informacji nie można wykluczyć ryzyka dla ciąży.
Czy Cytwar Mogą Stosować Dzieci?
Stosowania cytwaru u dzieci należy unikać bez wskazania pediatry lub fitoterapeuty, ponieważ nie ma wystarczających danych dotyczących bezpieczeństwa i odpowiedniego dawkowania dla tej grupy wiekowej. Jeśli specjalista uzna takie stosowanie za właściwe, dawka musi być dostosowana do wieku i masy ciała dziecka, zawsze przy ścisłym nadzorze. W razie wątpliwości bezpieczniej jest zasięgnąć porady specjalisty, zanim dziecku zostanie podany jakikolwiek preparat na bazie cytwaru.
Uwaga: ta treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady specjalisty. Przed zastosowaniem roślin leczniczych skonsultuj się z lekarzem lub fitoterapeutą, zwłaszcza w ciąży, w okresie karmienia piersią lub podczas przyjmowania leków.
Jak cytować ten artykuł
NATUGREENS. Cytwar (Curcuma zedoaria): Zastosowania i Przeciwwskazania. Natugreens, 21 lis. 2026. Disponível em: https://natugreens.com/pl/curcuma-zedoaria-cytwar/. Dostęp dnia: 21 lis. 2026.
Natugreens. (2026). Cytwar (Curcuma zedoaria): Zastosowania i Przeciwwskazania. Natugreens. https://natugreens.com/pl/curcuma-zedoaria-cytwar/
Bibliografia i Badania Naukowe
Recenzowane Badania Naukowe (5)
- PMC2019 Ayati, Z., et al. (2019). Ethnobotany, Phytochemistry and Traditional Uses of Curcuma Species. Journal of Ethnopharmacology. ↗
- PEER2021 Gharge, S., et al. (2021). Curcuma zedoaria Rosc (Zingiberaceae): a review on its phytochemistry and pharmacology. Future Journal of Pharmaceutical Sciences. ↗
- PMC2009 Lobo, R. (2009). Curcuma zedoaria Rosc. (white turmeric): a review of its chemical, pharmacological and ethnomedicinal properties. Journal of Pharmacy and Pharmacology. ↗
- PMC2020 Rahaman, M. M., et al. (2020). The Genus Curcuma and Inflammation. Molecules. ↗
- PMC2014 Ullah, H. M. A., et al. (2014). Evaluation of antinociceptive, in-vivo & in-vitro anti-inflammatory activity of ethanolic extract of Curcuma zedoaria rhizome. BMC Complementary and Alternative Medicine. ↗
Lektury Uzupełniające (2)
Może Cię Również Zainteresować
Prosimy pisać bez pośpiechu i ze wszystkimi szczegółami. Każdą odpowiedź czyta ktoś z naszej redakcji i bierze ją pod uwagę przy poprawianiu artykułu. Szczera krytyka pomaga nam bardziej niż uprzejma pochwała.
Prosimy pisać bez pośpiechu i ze wszystkimi szczegółami. Każdą odpowiedź czyta ktoś z naszej redakcji i bierze ją pod uwagę przy poprawianiu artykułu. Szczera krytyka pomaga nam bardziej niż uprzejma pochwała.





