Olej Jojoba: Przewodnik po Płynnym Wosku do Skóry i Włosów

Kto czyta etykiety kremów nawilżających, płynów do demakijażu i serum do włosów, często trafia na olej jojoba, i ma to swoje chemiczne uzasadnienie. W przeciwieństwie do większości olejów roślinnych nie składa się on z triglicerydów, lecz z długołańcuchowych estrów wosków. Taka budowa przypomina część sebum skóry i bardzo dobrze opiera się utlenianiu. Poniżej opisano roślinę, skład, dostępne dowody, praktyczne zastosowania i zasady bezpieczeństwa, zawsze z oddzieleniem tradycyjnych przekazów od tego, co zostało już zbadane.

Czym Jest Olej Jojoba

Olej jojoba to złocista ciecz pozyskiwana z nasion Simmondsia chinensis (Link) C.K.Schneid., pustynnego krzewu z rodziny Simmondsiaceae. Rodzina ta obejmuje tylko jeden rodzaj i jeden gatunek. Jojobę zaliczano kiedyś do jednej grupy z bukszpanem, a pierwotna nazwa nadana przez botanika Linka, Buxus chinensis, zachowała ślad tej pomyłki. Epitet "chinensis" również wprowadza w błąd, bo wziął się z błędnej etykiety: roślina nigdy nie pochodziła z Chin. Rośnie dziko na pustyni Sonora, na pograniczu Meksyku i południowo-zachodnich Stanów Zjednoczonych.

Choć rynek mówi o "oleju", z technicznego punktu widzenia produkt jest płynnym woskiem. Analizy Busson-Breysse i współpracowników pokazują, że niemal cały, w około 97 do 98%, składa się z estrów wosków, czyli cząsteczek łączących kwas tłuszczowy z alkoholem tłuszczowym, oba o długim łańcuchu. Zwykłe oleje, takie jak słonecznikowy, to natomiast triglicerydy, w których trzy kwasy tłuszczowe są przyłączone do glicerolu. Niemal wszystko, co wyróżnia jojobę, wynika z tej różnicy.

Pochodzenie i Historia Rośliny

Roślina i Jej Naturalne Siedlisko

Jojoba to wieloletni, zdrewniały krzew, zwykle o wysokości kilku metrów. Jej grube, szarozielone liście ustawiają się niemal pionowo, co ogranicza ekspozycję na słońce w południe. Gatunek jest dwupienny, to znaczy występują rośliny męskie i żeńskie, a nasiona wydają tylko żeńskie. Według podręcznika upraw alternatywnych opracowanego przez uniwersytety Minnesoty i Wisconsin korzeń palowy schodzi bardzo głęboko w poszukiwaniu wody, a populacje naturalne żyją przy rocznych opadach od około 75 do 450 mm. Poza obszarami pochodzenia w Arizonie, Kalifornii i północno-zachodnim Meksyku przegląd, który przygotowali Al-Obaidi i współpracownicy, odnotowuje uprawy komercyjne m.in. w Argentynie, Egipcie i Izraelu.

Źródła Historyczne

Nazwa "jojoba" wywodzi się z języków rdzennych mieszkańców regionu Sonora. Ludy pustyni nacierały olejem rany, skórę głowy i skórę zniszczoną słońcem, a jezuiccy misjonarze, którzy w XVIII wieku przemierzali Kalifornię Dolną, zostawili relacje o tych zwyczajach, opisując nasiona jako pożywienie, a olej jako lekarstwo.

Przełom handlowy nastąpił na początku lat 70. XX wieku, kiedy Stany Zjednoczone zaczęły ograniczać import produktów z kaszalotów. Olej z tego wieloryba trafiał do kosmetyków i smarów, a przeglądy zespołów Al-Obaidi i Gad opisują, jak wosk jojoba, o podobnej budowie, stał się jego naturalnym zamiennikiem. Wtedy powstały pierwsze plantacje komercyjne.

Jak Pozyskuje Się Olej Jojoba

Nasiona jojoby są wyjątkowo zasobne: według podręcznika Undersandera i współpracowników wosk stanowi około połowy ich masy. W kosmetyce naturalnej preferuje się tłoczenie na zimno, przy którym prasa mechaniczna zgniata nasiona bez zewnętrznego podgrzewania. Po filtracji ciecz zachowuje złocisty kolor, delikatny, lekko migdałowy zapach i naturalne przeciwutleniacze.

Prasa nie wyciska jednak całego wosku. Dlatego pozostały makuch może trafić do ekstrakcji rozpuszczalnikiem, zwykle heksanem, który odzyskuje resztę. Taki surowiec przechodzi zazwyczaj rafinację, z bieleniem na węglu aktywnym i obróbką alkaliczną. Efektem jest produkt prawie bezbarwny i bezwonny, świetny do neutralnych receptur, choć traci część tokoferoli i nieco stabilności.

Przemysł wytwarza też pochodne. Uwodorniony wosk staje się białym, krystalicznym ciałem stałym, a interestryfikacja daje tzw. jojoba esters, popularne w peelingach z mikrokulkami i pomadkach do ust. Mają one własne zastosowania i nie są równoważne olejowi tłoczonemu.

Skład i Właściwości Oleju Jojoba

W pracy Busson-Breysse i współpracowników estry jojoby zawierają zwykle od 40 do 44 atomów węgla. Pochodzą głównie z kwasów i alkoholi o 20 i 22 atomach węgla, prawie wyłącznie z jednym wiązaniem podwójnym. Ponieważ miejsc nienasyconych podatnych na atak jest niewiele, tlen działa powoli, a surowy produkt zachowuje świeżość znacznie dłużej niż oleje bogate w kwas linolowy.

Profil Kwasów Tłuszczowych

Poniższe wartości łączą analizy Busson-Breysse (1994) i Awad (2022) wraz ze współpracownikami i zmieniają się w zależności od genotypu, klimatu i zbioru. Dotyczą kwasów tłuszczowych związanych w estrach.

Wśród alkoholi tłuszczowych przeważają dokozenol i eikozenol, z mniejszym udziałem tetrakozenolu. W temperaturze pokojowej produkt jest płynny, ale między 7 a 10 °C mętnieje i twardnieje, co jest zjawiskiem normalnym i odwracalnym. Liczba jodowa, która mierzy stopień nienasycenia, wynosi około 80 g/100 g. Liczba zmydlania jest z kolei wyraźnie niższa niż w zwykłych olejach, ponieważ cząsteczki są większe i nie zawierają glicerolu.

Frakcja Niezmydlająca i Przeciwutleniacze

Poza estrami występują wolne kwasy tłuszczowe i wolne alkohole, każda z tych grup w ilości około 1%. Obecne są też sterole, takie jak beta-sitosterol, izofukosterol, kampesterol i stigmasterol. Spośród form witaminy E opisanych przez Busson-Breysse i współpracowników dominuje gamma-tokoferol, obok alfa- i delta-tokoferolu. Skwalen nie pojawia się jako istotny składnik w przeanalizowanych źródłach. Jeśli chodzi o komedogenność, jojoba dostaje niskie oceny w popularnych tabelach, ale oceny te podawane są w niestandaryzowanych skalach i nie stanowią gwarancji.

Co Wykazały Badania nad Olejem Jojoba

Prawie wszystkie badania nad jojobą pochodzą z laboratoriów i modeli zwierzęcych. Danych u ludzi jest niewiele i pochodzą one z małych badań lub prób bez grupy kontrolnej. Przegląd z 2022 roku, którego autorami są Blaak i Staib, przyznaje, że tak wygląda sytuacja, i wskazuje na wątpliwe schematy badań w literaturze o olejach roślinnych stosowanych na skórę.

Najczęściej cytowane dane kliniczne pochodzą z niemieckiego badania obserwacyjnego z 2012 roku, w którym maseczkę z glinki i oleju jojoba stosowały osoby ze zmianami skórnymi i łagodnym trądzikiem. Spośród 194 uczestników, którzy oddali dzienniczki, 133 miało pełne zliczenia. W tej grupie łączna liczba zmian zmniejszyła się o 54% po sześciu tygodniach stosowania, dwa do trzech razy w tygodniu. Nie było jednak grupy porównawczej, prawie wszyscy ochotnicy byli kobietami, a maseczka zawierała też glinkę. Nie da się więc przypisać wyniku samemu olejowi, a sami autorzy mówili o wstępnych dowodach.

W hodowli komórkowej włoskie badanie z 2011 roku pokazało, że wosk przyspiesza zamykanie symulowanych uszkodzeń w ludzkich fibroblastach i keratynocytach. Ta sama praca odnotowała pobudzenie syntezy kolagenu typu I i bardzo niską toksyczność dla komórek. U myszy i szczurów inne badanie, z 2005 roku, zaobserwowało mniejszy obrzęk i niższy poziom markerów stanu zapalnego po aplikacji. To dane z komórek i modeli zwierzęcych, przydatne jako kierunek dalszych badań, ale niewystarczające, by obiecywać działanie na ludzką skórę.

Tradycyjne Zastosowania i Źródła Etnobotaniczne

Tradycyjna wiedza o jojobie pochodzi głównie od rdzennych ludów pustyni Sonora, które przekazywały ją ustnie, zanim spisali ją misjonarze i kronikarze. Istnieją tradycyjne przekazy o stosowaniu oleju na oparzenia słoneczne, rany i suchą skórę, bez potwierdzenia klinicznego. Gad i współpracownicy wspominają w swoim przeglądzie także o nakładaniu go na skórę głowy i włosy, by je zmiękczyć i ograniczyć łuszczenie, również bez potwierdzenia klinicznego.

Literatura etnobotaniczna wymienia ponadto zastosowania wewnętrzne, m.in. przy bólu gardła, dolegliwościach wątroby i nerek oraz przy porodzie. Również w tych przypadkach istnieją tradycyjne przekazy o stosowaniu, bez potwierdzenia klinicznego i bez podstaw do uznania ich za bezpieczne, ponieważ wosk jest niestrawny, a nasiona zawierają simmondsynę. Relacje te mają wartość historyczną i kulturową, ale nie mogą służyć jako wskazówki do spożycia. To samo dotyczy dawnego zwyczaju jedzenia nasion, którego dziś się nie zaleca.

Olej Jojoba do Skóry

Estry wosków należą do głównych składników ludzkiego sebum i w recepturze syntetycznego sebum opisanej przez Wertza w 2009 roku stanowią około jednej czwartej całości. W tej badawczej formule jojoba pełni właśnie funkcję źródła tych estrów. Pomaga to zrozumieć, dlaczego zostawia suche, nietłuste wykończenie i jest dobrze tolerowana przez różne typy skóry, choć nie zastępuje sebum ani nie reguluje jego wydzielania.

Nawilżanie

Jak każdy lipid nałożony na skórę, jojoba tworzy cienką warstwę, która ogranicza utratę wody z powierzchni. Najlepiej sprawdza się na lekko wilgotnej skórze, zaraz po kąpieli, bo zatrzymuje obecną tam wodę.

Bariera Skórna

Przegląd Blaak i Staib wskazuje, że oleje roślinne mogą wspierać warstwę rogową, czyli najbardziej zewnętrzną warstwę skóry. W przypadku jojoby dane u ludzi są jednak wciąż ograniczone. Na razie uczciwie jest traktować ją jako stabilny i dobrze tolerowany emolient, bez oczekiwania udowodnionej odbudowy bariery.

Trądzik i Cera Tłusta

Osoby z cerą tłustą często wolą jojobę od cięższych olejów. Dowody dotyczące trądziku ograniczają się jednak do wspomnianego wyżej badania z maseczką z glinki, a przypadki umiarkowane lub ciężkie wymagają konsultacji z dermatologiem.

Paznokcie i Skórki

Kropla wmasowana w skórki przed snem pomaga zmiękczyć skórę wokół paznokci i zamaskować jej przesuszony wygląd.

Olej Jojoba do Włosów

W przypadku włosów wielkość cząsteczek ma znaczenie. Estry jojoby mają około 40 atomów węgla lub więcej, podczas gdy olej kokosowy, bogaty w kwas laurynowy, ma mniejsze cząsteczki. Rele i Mohile wykazali w 2003 roku, że olej kokosowy wnika we włos i ogranicza utratę białka, ale podobnego dowodu dla jojoby brak. Bardziej prawdopodobny jest więc inny mechanizm: jojoba pokrywa kutykulę, czyli zewnętrzną warstwę łusek, zmniejsza tarcie między włosami i zatrzymuje część wilgoci.

Efektem tego poślizgu jest połysk, mniej puszenia się i łatwiejsze rozczesywanie, zwłaszcza na końcówkach. Włosy kręcone i typu afro, które bywają bardziej suche, często korzystają z tej ochronnej warstwy przed stylizacją. Przegląd Gad i współpracowników z 2021 roku przytacza preparaty prostujące z tioglikolanem, w których jojoba ograniczyła utratę białka i łamanie się włosów. Są to jednak dane recepturowe, a nie wyniki badania klinicznego.

Żadne wiarygodne badanie nie pokazuje, że jojoba pobudza wzrost włosów lub wzmacnia cebulki. Na skórze głowy sprawdza się jako olej do masażu przed myciem. Uporczywe wypadanie włosów wymaga natomiast oceny lekarskiej, bo zwykle ma przyczyny dermatologiczne, hormonalne lub żywieniowe.

Zastosowanie Spożywcze

Olej jojoba nie jest stosowany w żywieniu. Jako wosk nie może zostać strawiony przez organizm człowieka, a przegląd Gad i współpracowników zbiera badania na zwierzętach, w których znaczna część spożytego wosku nie została wchłonięta. Ponadto nasiona i makuch zawierają simmondsynę, która w doświadczeniu Cokelaere i współpracowników zmniejszała apetyt szczurów. Produkty sprzedawane do pielęgnacji skóry i włosów są przeznaczone wyłącznie do użytku zewnętrznego i nie powinny trafiać do kuchni. Kto szuka oleju do przyprawiania potraw lub gotowania, znajdzie produkty przeznaczone do spożycia, np. olej rzepakowy, olej słonecznikowy czy oliwę z oliwek.

Jak Stosować Olej Jojoba w Praktyce

Przed pierwszym użyciem wykonaj próbę uczuleniową. Nałóż kroplę na wewnętrzną stronę przedramienia i obserwuj przez 24 do 48 godzin, a w razie pieczenia, swędzenia lub zaczerwienienia odstaw produkt.

Na twarz wystarczą dwie lub trzy krople, rozgrzane w dłoniach i wciśnięte w wilgotną skórę. Łyżeczka, czyli około 5 ml, wystarczy po kąpieli na ręce i nogi. W przypadku włosów zacznij od trzech do pięciu kropli nakładanych wyłącznie na suche końcówki, bo nadmiar obciąża. Przed myciem wmasuj od 5 do 10 ml w skórę głowy i długość włosów, odczekaj od 20 do 30 minut i umyj je jak zwykle.

Kilka prostych połączeń:

• Balsam do ciała: rozpuść 30 g masła shea w kąpieli wodnej, dodaj 30 ml oleju jojoba i odstaw do zastygnięcia.
• Demakijaż: nasącz wacik kilkoma kroplami, przeciągnij nim po skórze bez pocierania i zakończ łagodnym mydłem.
• Olejek do skórek: wymieszaj 10 ml jojoby z 2 lub 3 kroplami olejku eterycznego z lawendy w butelce z kulką (roll-on), co daje rozcieńczenie około 1%.

Aby dobrze przechować olej, trzymaj butelkę szczelnie zamkniętą, z dala od bezpośredniego światła i ciepła. Jojoba nie wymaga lodówki, bo zawiera bardzo mało łańcuchów wielonienasyconych. Jeśli zmętnieje w chłodzie, wystarczy zostawić ją w temperaturze pokojowej, a wróci do normalnego stanu.

Jak Wybrać Olej Jojoba Dobrej Jakości

Zacznij od listy INCI, czyli międzynarodowego nazewnictwa składników kosmetycznych. Czysty olej figuruje na niej jako Simmondsia Chinensis (Jojoba) Seed Oil, najlepiej jako jedyna pozycja. Nazwy takie jak Hydrogenated Jojoba Oil, Hydrolyzed Jojoba Esters i Jojoba Esters oznaczają zmodyfikowane pochodne.

Olej tłoczony na zimno i nierafinowany ma barwę od jasnozłotej do bursztynowej i łagodny, lekko migdałowy zapach. Rafinowany jest natomiast prawie przezroczysty i bezwonny, co nie jest wadą, choć zawiera mniej przeciwutleniaczy. Wybieraj szkło bursztynowe lub metal, z dobrze dopasowaną zakrętką.

Prawdziwe certyfikaty ułatwiają ustalenie pochodzenia, np. COSMOS, Ecocert, Fair for Life i USDA Organic. Sprawdź, czy znak zawiera nazwę jednostki certyfikującej i kod, a nie tylko ogólny rysunek listka.

Ponieważ olej jojoba jest drogi, bywa rozcieńczany tańszymi olejami, a cena znacznie niższa od średniej powinna wzbudzić czujność. Często przywołuje się test lodówki, w którym czysta jojoba mętnieje i twardnieje równomiernie, ale nie jest on rozstrzygający, bo niektóre mieszanki również mętnieją w chłodzie. Czystość potwierdza wyłącznie analiza chromatograficzna, dlatego rzetelni dostawcy zwykle udostępniają świadectwo analizy partii. Zapach farby, kredek świecowych lub zjełczałego tłuszczu oznacza utlenienie, a butelka nadaje się wtedy do wyrzucenia.

Olej Jojoba na Tle Podobnych Olejów

Tabela pokazuje, kiedy jojoba się opłaca, a kiedy inny olej spełni tę rolę taniej. Ceny są szacunkiem względnym, opartym na rynku kosmetyków naturalnych, i różnią się w zależności od marki i regionu.

W porównaniu z olejem arganowym i olejem z dzikiej róży największą zaletą jojoby jest stabilność. Jełczeje znacznie wolniej i dlatego dobrze sprawdza się jako baza dla olejów bardziej podatnych na utlenianie.

Olej Jojoba: Bezpieczeństwo, Alergie i Przeciwwskazania

Uwaga dotycząca bezpieczeństwa: wosk jojoba jest niestrawny i nie należy go spożywać; nasiona zawierają simmondsynę, substancję toksyczną w badaniach na zwierzętach i wiązaną z doniesieniami o dolegliwościach żołądkowo-jelitowych u ludzi. Wyłącznie do użytku zewnętrznego.

Na skórze jojoba ma dobrą historię stosowania. W 1992 roku panel Cosmetic Ingredient Review, który ocenia składniki kosmetyczne w Stanach Zjednoczonych, opublikował raport o oleju i wosku jojoba. Wniosek brzmiał, że są one bezpieczne w ocenianych warunkach stosowania kosmetycznego. W testach płatkowych zebranych w raporcie reakcje występowały rzadko. Nawet dobrze tolerowany składnik może podrażnić konkretną skórę, dlatego próba uczuleniowa nadal ma sens. Jojoba nie jest orzechem, ale osoby z alergią na orzechy lub z reaktywną skórą powinny wykonać próbę na przedramieniu ze szczególną uwagą.

Przeanalizowane przeglądy nie zawierają badań dotyczących miejscowego stosowania jojoby w ciąży i w okresie karmienia piersią. Kosmetyczne stosowanie w niewielkich ilościach jest powszechne, a źródła te nie opisują sygnałów ryzyka. Mimo to w razie wątpliwości decyzja należy do lekarza prowadzącego ciążę, a olej nie powinien pozostawać na brodawkach w czasie karmienia.

Także w przypadku dzieci brakuje danych, więc warto stosować niewielkie ilości, robić próbę uczuleniową i przechowywać butelkę poza ich zasięgiem. Co do kotów i psów, nie znaleźliśmy badań nad stosowaniem miejscowym, a doświadczenia z simmondsyną na szczurach wskazują, że makuch, nasiona i otwarte butelki należy trzymać od nich z dala. W przejrzanych źródłach nie opisano interakcji z lekami przy stosowaniu miejscowym.

Zrównoważony Rozwój i Wpływ Społeczny

Jojoba to jedna z niewielu roślin oleistych przystosowanych do suchych i marginalnych gruntów, na których konwencjonalne zboża sobie nie radzą. Znosi silne upały i zasolone gleby, a jej głębokie korzenie sięgają wody niedostępnej dla innych upraw. Al-Obaidi i współpracownicy wskazują ją nawet jako możliwe narzędzie walki z pustynnieniem. Plantacje komercyjne zwykle nawadnia się kroplowo, zwłaszcza w fazie zakładania, ale zapotrzebowanie na wodę jest skromne jak na uprawę towarową.

Jest też mało znany wątek środowiskowy. Zastępując od lat 70. XX wieku olej z kaszalota, jojoba dała przemysłowi roślinną alternatywę dla produktu zależnego od polowań na wieloryby.

Uprawa ma swoje trudności, opisane przez Al-Obaidi i współpracowników, takie jak nieplonujące rośliny męskie na plantacjach zakładanych z nasion oraz kilkuletnie oczekiwanie na pierwszy znaczący zbiór. Od strony społecznej łańcuch dostaw zaczął się od zbierania dzikich nasion w Sonorze, a sama nazwa zachowuje dziedzictwo ludów, które jako pierwsze korzystały z tej rośliny. Marki z certyfikatem sprawiedliwego handlu są praktycznym sposobem wspierania producentów, którzy dobrze płacą za zbiór.

Najczęściej Zadawane Pytania