Eryngium maritimum (mikołajek nadmorski): właściwości

Eryngium maritimum L. / Mikołajek nadmorski, po polsku nazywany mikołajkiem nadmorskim, to wieloletnia roślina zielna z rodziny Apiaceae, opisana przez Karola Linneusza w 1753 roku. Gatunek pochodzi z piaszczystych wybrzeży i wydm Europy i jest dobrze przystosowany do środowisk zasolonych i wystawionych na wiatr, gdzie odgrywa ważną rolę ekologiczną, ponieważ pomaga utrwalać piasek wydm. Jego niebieskawe, kolczaste kwiatostany są charakterystycznym elementem nadmorskiego krajobrazu, a tradycyjna medycyna europejska od wieków sięga po tę roślinę, ceniąc przede wszystkim korzenie, a w mniejszym stopniu części nadziemne.

W tradycji zielarskiej mikołajek nadmorski znany jest przede wszystkim jako środek moczopędny i wykrztuśny, a jego historyczne zastosowania obejmują dolegliwości dróg moczowych i dróg oddechowych. Roślina zawiera flawonoidy, saponiny, olejek eteryczny i inne związki fitochemiczne, które bada się jako możliwą podstawę tych zastosowań. Nowsze badania laboratoryjne analizują jej potencjał przeciwutleniający i przeciwzapalny, ale dane kliniczne są wciąż ograniczone, dlatego lecznicze stosowanie tego gatunku pozostaje przede wszystkim tradycyjne.

Nazwy ludowe i międzynarodowe

• Polski: mikołajek nadmorski.
• Angielski: sea eryngo, sea holly, seaside eryngo.
• Francuski: chardon des dunes, chardon roulant, houx de mer, panicaut maritime.
• Hiszpański: cardo corredor marino, cardo de mar, cardo marino.
• Niemiecki: Stranddistel.
• Portugalski: cardo-bravo, cardo-corredor-marítimo, cardo-marítimo.
• Włoski: cardo marino.

Synonimy botaniczne

We współczesnej literaturze naukowej brak powszechnie uznanych synonimów botanicznych dla Eryngium maritimum L., a klasyfikacja taksonomiczna gatunku pozostaje stabilna od czasu pierwotnego opisu sporządzonego przez Linneusza. W praktyce ułatwia to identyfikację mikołajka nadmorskiego w badaniach, zielnikach i botanicznych bazach danych, ponieważ ta sama nazwa naukowa jest konsekwentnie używana od ponad dwóch i pół wieku.

Rodzina botaniczna: Apiaceae

Rodzina Apiaceae, znana też jako Umbelliferae, a po polsku jako selerowate lub baldaszkowate, to rozległa rodzina roślin kwiatowych, obejmująca kilkaset rodzajów i ponad 3700 gatunków. Wyróżnia się kwiatostanami w postaci baldachów, czyli skupień kwiatów rozkładających się na kształt parasola, i obejmuje rośliny o dużym znaczeniu gospodarczym i kulinarnym, takie jak marchew, seler, pietruszka i kolendra, a obok nich gatunki lecznicze, ale także trujące. Mikołajek nadmorski, którego kwiatostany w formie główek przypominają zwarty baldach, jest nietypowym przedstawicielem tej zróżnicowanej rodziny, a to pokrewieństwo ma praktyczne znaczenie, ponieważ osoby uczulone na inne rośliny z rodziny Apiaceae mogą reagować również na niego.

Wykorzystywane części do herbat i preparatów

• Części nadziemne (używane do naparów w tradycji zielarskiej)
• Korzeń (najbardziej ceniona część, przygotowywana jako odwar, a dawniej kandyzowana i jedzona jako słodycz)
• Liście (stosowane w okładach w medycynie ludowej)
• Młode pędy (spożywane po ugotowaniu w tradycji kulinarnej)

Etnobotaniczne i tradycyjne zastosowania

Poniższe zastosowania pochodzą z europejskiej tradycji ludowej i nie zostały potwierdzone w badaniach klinicznych, dlatego stanowią dokumentację historyczną, a nie wskazania do leczenia.

• Afrodyzjak (reputacja historyczna)
• Choroby wątroby i nerek
• Dolegliwości prostaty
• Kamica nerkowa (ludowe stosowanie pomocnicze)
• Kaszel i stany nieżytowe
• Pobudzanie apetytu
• Środek moczopędny
• Środek wykrztuśny
• Zapalenie pęcherza i cewki moczowej

Właściwości terapeutyczne

Wymienione poniżej właściwości wynikają w większości z tradycyjnego stosowania, natomiast działanie przeciwutleniające, przeciwzapalne i przeciwdrobnoustrojowe zaobserwowano wyłącznie w badaniach laboratoryjnych, bez potwierdzenia w badaniach z udziałem ludzi.

• Afrodyzjakalne (reputacja historyczna, bez potwierdzenia naukowego)
• Moczopędne (tradycyjne stosowanie w celu zwiększenia ilości oddawanego moczu)
• Pobudzające (opisywane w tradycji jako dodające sił i wigoru)
• Przeciwdrobnoustrojowe (działanie zaobserwowane w testach laboratoryjnych)
• Przeciwrobacze (ludowe stosowanie przeciw robakom jelitowym, bez badań klinicznych)
• Przeciwutleniające (zdolność neutralizowania wolnych rodników zaobserwowana w laboratorium w przypadku ekstraktów)
• Przeciwzapalne (działanie zaobserwowane w laboratorium w przypadku ekstraktu z kłącza testowanego na komórkach)
• Wykrztuśne (tradycyjne stosowanie w celu ułatwienia odkrztuszania śluzu)

Profil fitochemiczny

• Flawonoidy
• Garbniki
• Olejki eteryczne (bogate w tlenowe pochodne seskwiterpenów)
• Saponiny triterpenowe
• Związki fenolowe (wiązane z działaniem przeciwutleniającym obserwowanym w laboratorium)

Analizy olejku eterycznego mikołajka nadmorskiego wykazały obecność tlenowych pochodnych seskwiterpenów o szkielecie bicyklo[4.4.0]dekanu, a badanie z 2020 roku opisało skład olejków eterycznych tego gatunku obok olejków Eryngium alpinum. Badacze z Łotwy porównali również profil fitochemiczny liści i korzeni roślin dziko rosnących oraz roślin rozmnażanych metodą mikropropagacji, sprawdzając, jak skład różni się między tymi organami i między materiałem różnego pochodzenia.

Formy przygotowania (herbaty, nalewki, ekstrakty)

• Gotowanie (korzenie i pędy, w tradycji kulinarnej)
• Kandyzowanie (korzenie, dawny sposób przygotowania, spożywane jako słodycz)
• Napar (części nadziemne)
• Odwar (korzeń)
• Okład (świeże liście, wyłącznie z zachowaniem środków ostrożności opisanych w przeciwwskazaniach)
• Olejek eteryczny (badany głównie w analizach chemicznych, bez ustalonego protokołu stosowania domowego)

Ponieważ dla tej rośliny nie ma standaryzowanych dawek ani klinicznych badań bezpieczeństwa, częstotliwość i czas stosowania każdego preparatu przyjmowanego wewnętrznie należy ustalić z lekarzem lub farmaceutą.

Synergia z innymi roślinami

Drogi moczowe

W europejskiej tradycji zielarskiej mikołajek nadmorski łączy się z mącznicą lekarską (Arctostaphylos uva-ursi) i skrzypem polnym (Equisetum arvense) w preparatach przeznaczonych dla dróg moczowych. W tym połączeniu mikołajek nadmorski wnosi swoje tradycyjne zastosowanie jako środek moczopędny, mącznica dostarcza arbutyny, związku badanego pod kątem działania antyseptycznego w drogach moczowych, a skrzyp przywołuje się ze względu na zawartość krzemionki, którą tradycja wiąże z dbałością o tkanki układu moczowego. Brak badań klinicznych nad tym połączeniem, każda z roślin ma własne przeciwwskazania, a mącznica w szczególności nie jest przeznaczona do długotrwałego stosowania ani do stosowania w ciąży, dlatego mieszankę można rozważać wyłącznie pod kontrolą specjalisty i nigdy zamiast leczenia zapalenia pęcherza czy kamicy nerkowej.

Drogi oddechowe

Inne tradycyjne połączenie obejmuje mikołajek nadmorski, tymianek (Thymus vulgaris) i prawoślaz lekarski (Althaea officinalis) w herbatkach na drogi oddechowe. Mikołajek trafia do mieszanki ze względu na tradycyjne zastosowanie jako środek wykrztuśny, tymianek opisuje się jako antyseptyczny i rozkurczowy, a prawoślaz, bogaty w śluzy, jest stosowany w tradycji do łagodzenia podrażnień gardła i dróg oddechowych. Połączenie to bywa wymieniane przy kaszlu i zapaleniu oskrzeli, ale jego skuteczność nie została sprawdzona w badaniach klinicznych, a uporczywy kaszel, gorączka lub duszność wymagają oceny lekarskiej.

Przepisy i protokoły użycia

Tradycyjny odwar z korzenia na drogi moczowe

Składniki: 1 łyżka suszonego, posiekanego korzenia mikołajka nadmorskiego i 500 ml wody.

Sposób przygotowania: Gotować korzeń w wodzie od 10 do 15 minut i przecedzić. Odwar ten tradycyjnie stosuje się w celu pobudzenia diurezy i pomocniczo przy dolegliwościach układu moczowego, ale nie zastępuje on oceny lekarskiej w przypadku zakażeń dróg moczowych ani kamicy nerkowej. Dzienną ilość i czas stosowania należy ustalić z lekarzem lub farmaceutą, ponieważ dla tej rośliny nie określono dawki.

Tradycyjny napar z części nadziemnych przy kaszlu

Składniki: 1 łyżeczka suszonych części nadziemnych mikołajka nadmorskiego i 250 ml wrzącej wody.

Sposób przygotowania: Zalać roślinę wrzącą wodą, parzyć pod przykryciem przez 10 minut i przecedzić. Tradycja ludowa stosuje ten napar do rozrzedzania wydzieliny oskrzelowej i ułatwiania odkrztuszania przy stanach nieżytowych i zapaleniu oskrzeli, a uporczywy kaszel, gorączka lub duszność wymagają oceny lekarskiej. Zapytaj lekarza lub farmaceutę, czy herbatka jest odpowiednia w Twojej sytuacji i w jakiej dziennej ilości.

Tradycyjny okład z liści przy bólach reumatycznych

Składniki: Świeże liście mikołajka nadmorskiego i gorąca woda.

Sposób przygotowania: Według tradycyjnych przekazów świeże liście rozgniatano, na chwilę zanurzano w gorącej wodzie, aby zmiękły, i przykładano na bolące stawy, przykryte tkaniną, na 20 do 30 minut, aby złagodzić ból reumatyczny. Ponieważ roślina może podrażniać skórę przy kontakcie ze świeżym materiałem i ma kolczaste liście, przy jej przygotowywaniu trzeba używać rękawic, okład należy przykładać przez cienką tkaninę, nigdy bezpośrednio na skórę, a osoby uczulone na rośliny z rodziny Apiaceae lub mające wrażliwą albo uszkodzoną skórę powinny unikać tego preparatu. Przed użyciem skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą i przerwij stosowanie przy pierwszych oznakach zaczerwienienia, swędzenia lub pieczenia.

Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych przekazach i nie zastępują fachowej porady. Przed każdym zastosowaniem wewnętrznym należy zapoznać się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w niniejszym artykule.

Powiązane terapie

Tradycyjna fitoterapia europejska

W fitoterapii tradycji europejskiej mikołajek nadmorski występuje przede wszystkim jako środek moczopędny i wykrztuśny, przy czym preparaty z korzenia wiąże się ze wspieraniem dróg moczowych, a części nadziemne rezerwuje się na dolegliwości oddechowe. Takie stosowanie opiera się na przekazach historycznych i doświadczeniu zielarzy, a nie na badaniach klinicznych, dlatego roślina nie powinna zastępować terapii o udowodnionej skuteczności w leczeniu zakażeń, kamicy nerkowej czy chorób prostaty.

Badania laboratoryjne

Związki przeciwutleniające mikołajka nadmorskiego budzą zainteresowanie w badaniach nad stresem oksydacyjnym. W 2008 roku badanie gatunków halofitycznych, czyli roślin przystosowanych do gleb zasolonych, oceniło właściwości przeciwutleniające i przeciwdrobnoustrojowe ekstraktów, wśród których znalazł się mikołajek nadmorski, a w 2023 roku wodny ekstrakt z kłącza wykazał potencjał przeciwutleniający i przeciwzapalny na komórkach Jurkat, czyli linii ludzkich limfocytów hodowanej w laboratorium. Przegląd z 2015 roku poświęcony rodzajowi Eryngium zebrał wyniki dotyczące aktywności przeciwdrobnoustrojowej różnych gatunków, ale żaden z tych wyników nie został potwierdzony w badaniach z udziałem ludzi.

Przeciwwskazania i skutki uboczne

Dane kliniczne dotyczące mikołajka nadmorskiego (Eryngium maritimum) są ograniczone, a jego lecznicze stosowanie jest przede wszystkim tradycyjne. Dlatego brak doniesień o poważnych skutkach ubocznych nie powinien być odczytywany jako dowód bezpieczeństwa, a poniższe ograniczenia dotyczą każdej formy stosowania, czy to herbatki, odwaru, okładu, czy olejku eterycznego.

• Alergia na Apiaceae: osoby uczulone na rośliny z rodziny Apiaceae (marchew, pietruszka, koper włoski) powinny unikać tej rośliny ze względu na ryzyko reakcji krzyżowej.
• Choroby nerek i leki moczopędne: ze względu na tradycyjne stosowanie jako środka moczopędnego osoby z chorobą nerek lub przyjmujące leki moczopędne powinny przed użyciem rośliny skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą.
• Ciąża i karmienie piersią: nie stosować w ciąży i w okresie karmienia piersią.
• Dzieci: brak wiarygodnych danych o bezpieczeństwie stosowania u małych dzieci, dlatego nie należy im podawać tej rośliny.
• Objawy ze strony układu moczowego i prostaty: pieczenie przy oddawaniu moczu, krew w moczu, ból w okolicy lędźwiowej lub trudności w oddawaniu moczu wymagają oceny lekarskiej, a roślina nie zastępuje leczenia zakażeń, kamicy ani chorób prostaty.
• Skóra: roślina może podrażniać skórę przy kontakcie ze świeżym materiałem, dlatego podczas zbioru i przygotowania trzeba używać rękawic, a przy stosowaniu w okładach zachować szczególną ostrożność.

Nie ma badań dotyczących interakcji mikołajka nadmorskiego z lekami, dlatego osoby leczone przewlekle powinny poinformować lekarza przed zastosowaniem jakiegokolwiek preparatu z tej rośliny. W razie reakcji alergicznej, utrzymującego się podrażnienia skóry lub jakiegokolwiek nieoczekiwanego objawu należy natychmiast przerwać stosowanie.

Ciekawostki

W XVII i XVIII wieku, zwłaszcza w Anglii, korzenie mikołajka nadmorskiego kandyzowano w cukrze i jedzono jako słodycz, której przypisywano sławę afrodyzjaku i środka dodającego sił. Roślina pojawia się w Wesołych kumoszkach z Windsoru Williama Szekspira, w scenie, w której Falstaff prosi, by z nieba spadł deszcz ziemniaków i śnieg z „eringoes”, jak dawniej nazywano kandyzowane korzenie mikołajka nadmorskiego, co stanowi bezpośrednią aluzję do tej afrodyzjakalnej reputacji.

W 2002 roku mikołajek nadmorski wybrano na kwiat hrabstwa (county flower) Liverpoolu w Anglii, co podkreśla jego symboliczną wartość w brytyjskim krajobrazie nadmorskim. Obecnie gatunek uznaje się za rzadki lub zagrożony w części jego zasięgu, a badacze uprawiają już w laboratorium rośliny rozmnażane metodą mikropropagacji na potrzeby badań, dlatego zbieranie go na naturalnych wydmach jest niewskazane.

Najczęściej zadawane pytania

Czy herbatkę z mikołajka nadmorskiego można pić codziennie?

Brak danych klinicznych, które określałyby bezpieczną dawkę do codziennego lub długotrwałego stosowania, ponieważ lecznicze użycie mikołajka nadmorskiego jest przede wszystkim tradycyjne. Dlatego częstotliwość i czas picia należy uzgodnić z lekarzem lub farmaceutą, a herbatki nie należy stosować w ciąży, w okresie karmienia piersią ani u małych dzieci.

Która część rośliny najlepiej nadaje się na herbatkę?

W tradycji do przygotowania herbatek wykorzystuje się zarówno korzeń, jak i części nadziemne. Korzeń, przygotowywany jako odwar, częściej wiąże się z dolegliwościami układu moczowego, natomiast części nadziemne w postaci naparu wybiera się zwykle przy kaszlu i stanach nieżytowych.

Czy mikołajek nadmorski ma przyjemny smak?

Smak jest dość gorzki i aromatyczny i nie każdemu musi odpowiadać. Kto chce go złagodzić, może łączyć roślinę z innymi ziołami lub osłodzić herbatkę miodem, pamiętając, że ograniczenia opisane w przeciwwskazaniach nadal obowiązują.

Kto nie powinien stosować mikołajka nadmorskiego?

Nie stosować w ciąży i w okresie karmienia piersią, a osoby uczulone na rośliny z rodziny Apiaceae (marchew, pietruszka, koper włoski) powinny unikać tej rośliny ze względu na ryzyko reakcji krzyżowej. Brak też wiarygodnych danych o bezpieczeństwie stosowania u małych dzieci, a osoby z chorobą nerek lub przyjmujące leki moczopędne potrzebują porady specjalisty przed użyciem jakiegokolwiek preparatu.

Czy mikołajek nadmorski może podrażniać skórę?

Tak, roślina może podrażniać skórę przy kontakcie ze świeżym materiałem, a jej liście i kwiatostany są kolczaste. Dlatego przy obchodzeniu się z nią trzeba używać rękawic, a tradycyjny okład można przykładać wyłącznie przez cienką tkaninę, pod opieką specjalisty i z natychmiastowym przerwaniem stosowania w razie zaczerwienienia, swędzenia lub pieczenia.

Czy istnieją badania naukowe nad mikołajkiem nadmorskim?

Istnieją badania laboratoryjne, w których zaobserwowano działanie przeciwutleniające, przeciwzapalne i przeciwdrobnoustrojowe ekstraktów z tej rośliny, a także analizy składu jej olejku eterycznego. Żadne z tych ustaleń nie zostało potwierdzone w badaniach z udziałem ludzi, a lecznicze stosowanie mikołajka nadmorskiego nadal opiera się głównie na tradycji.