Angelica archangelica L. / Dzięgiel litwor, znany w Polsce również jako arcydzięgiel litwor lub po prostu litwor, to dwuletnia roślina zielna z rodziny Apiaceae, opisana przez Karola Linneusza i pochodząca z północnej Europy oraz obszarów subarktycznych, takich jak Dania, Finlandia, Grenlandia, Islandia, Norwegia, Rosja i Szwecja. Ceniony za zastosowania lecznicze i kulinarne, dzięgiel pojawia się w tradycyjnej medycynie europejskiej od X wieku, kiedy otaczano go czcią za właściwości, które tradycja uważała za ochronne i uzdrawiające. Korzenie, łodygi i nasiona zbiera się do przygotowywania naparów, ekstraktów i innych produktów fitoterapeutycznych.
W tradycji zielarskiej dzięgiel zajmuje ważne miejsce jako środek tonizujący dla układu pokarmowego, oddechowego i krążenia, a jego zastosowania sięgają od wsparcia przy dolegliwościach żołądkowo-jelitowych, przez łagodzenie dolegliwości ze strony układu oddechowego, po dbałość o zdrowie kobiet. Jego skład fitochemiczny obfituje w olejek eteryczny i kumaryny, związki, którym przypisuje się działanie przeciwzapalne, rozkurczowe i przeciwdrobnoustrojowe opisane we wstępnych badaniach. Współczesne badania naukowe analizują wiele z tych tradycyjnych zastosowań, głównie w doświadczeniach laboratoryjnych i na zwierzętach, natomiast badania kliniczne z udziałem ludzi są wciąż nieliczne.
Nazwy ludowe i międzynarodowe
- Polski: arcydzięgiel litwor, dzięgiel, dzięgiel litwor, litwor.
- Angielski: angelica, garden angelica, Norwegian angelica, wild celery.
- Francuski: angélique, angélique officinale, herbe aux anges.
- Hiszpański: angélica, angélica de jardín, apio silvestre.
- Niemiecki: Arznei-Engelwurz, Echte Engelwurz, Engelwurz.
- Portugalski: aipo-selvagem, angélica, angélica-dos-jardins, angélica-norueguesa.
- Włoski: angelica, angelica di Boemia, erba degli angeli.
Synonimy botaniczne
- Angelica officinalis Moench
- Archangelica officinalis Hoffm.
Synonimy botaniczne najczęściej spotykane w literaturze naukowej dla Angelica archangelica L. to Angelica officinalis Moench i Archangelica officinalis Hoffm., nazwy używane historycznie do opisu tego samego gatunku, które odzwierciedlają zmiany taksonomiczne zachodzące na przestrzeni czasu. Choć Angelica archangelica L. jest nazwą przyjętą przez większość autorytetów botanicznych, takich jak The Plant List i World Flora Online, znajomość synonimów pomaga odnaleźć gatunek w dawnych dziełach i zrozumieć historię jego stosowania w różnych kontekstach naukowych i tradycyjnych.
Rodzina botaniczna: Apiaceae
Rodzina Apiaceae, dawniej znana jako Umbelliferae (baldaszkowate), obejmuje około 430 rodzajów i mniej więcej 3700 gatunków rozpowszechnionych niemal na całym świecie. Wyróżnia ją kwiatostan w postaci baldachu, w którym liczne drobne kwiaty skupiają się w strukturę przypominającą parasol, a należą do niej rośliny o dużym znaczeniu gospodarczym, spożywczym i leczniczym, takie jak koper włoski, marchew, pietruszka i seler.
Dzięgiel ma cechy morfologiczne typowe dla tej rodziny, takie jak puste w środku łodygi i kwiaty zebrane w kuliste baldachy. Rośliny z rodziny Apiaceae słyną z wytwarzania związków bioaktywnych, zwłaszcza kumaryn, furanokumaryn i olejków eterycznych, a ta różnorodność chemiczna jest przedmiotem intensywnych badań farmakologicznych, które przyczyniają się do opracowywania leków roślinnych i suplementów diety.
Wykorzystywane części do herbat i preparatów
Korzeń skupia większość zastosowań opisanych w tym artykule, od naparów po nalewki, natomiast nasiona również dostarczają olejku eterycznego, a świeże liście pojawiają się w okładach (kataplazmach) do użytku zewnętrznego.
- Korzenie
- Liście
- Łodygi
- Nasiona
Etnobotaniczne i tradycyjne zastosowania
Poniższe zastosowania należą do przekazów europejskiej i nordyckiej tradycji zielarskiej i nie zastępują oceny lekarskiej, ponieważ większość z nich nie została jeszcze potwierdzona w badaniach klinicznych z udziałem ludzi.
- Dolegliwości menstruacyjne i regulacja cyklu
- Lęk i nerwowość
- Łagodzenie kolki jelitowej i wzdęć
- Ochrona przed infekcjami (przekaz tradycyjny)
- Pobudzanie apetytu
- Problemy z krążeniem
- Stany zapalne skóry i rany (tradycyjne stosowanie zewnętrzne)
- Wsparcie zdrowia układu oddechowego (kaszel i stany grypopodobne)
- Zaburzenia trawienia, takie jak dyspepsja i niestrawność
Właściwości terapeutyczne
Wymienione właściwości łączą przekazy tradycji z wynikami badań laboratoryjnych i doświadczeń na zwierzętach, dlatego żadna z nich nie jest równoznaczna z potwierdzonym wskazaniem klinicznym.
- Immunostymulujące (pobudzanie odpowiedzi immunologicznej opisane we wstępnych badaniach)
- Moczopędne (przekaz tradycyjny o zwiększaniu wytwarzania moczu)
- Napotne (przekaz tradycyjny o wywoływaniu pocenia się)
- Neuroprotekcyjne (ochrona komórek nerwowych analizowana w badaniach przedklinicznych)
- Przeciwbakteryjne (aktywność olejku eterycznego wobec bakterii obserwowana w laboratorium)
- Przeciwgrzybicze (aktywność wobec grzybów obserwowana w laboratorium)
- Przeciwlękowe (działanie uspokajające analizowane w badaniach przedklinicznych)
- Przeciwutleniające (neutralizacja wolnych rodników w testach laboratoryjnych)
- Przeciwzapalne (zmniejszenie markerów stanu zapalnego w badaniach laboratoryjnych)
- Rozkurczowe (tradycyjnie stosowane w celu łagodzenia skurczów)
- Trawienne (związki gorzkie tradycyjnie stosowane do pobudzania wydzielania soków trawiennych)
- Wiatropędne (przekaz tradycyjny o ułatwianiu usuwania gazów)
- Wspierające krążenie (tradycyjne stosowanie wspomagające przepływ krwi)
- Wykrztuśne (tradycyjnie stosowane, by ułatwić rozluźnienie śluzu w drogach oddechowych)
Profil fitochemiczny
W chemii dzięgla dominuje olejek eteryczny, bogaty w monoterpeny i seskwiterpeny, a także kumaryny i furanokumaryny, przy czym te ostatnie odpowiadają za fotouczulenie opisane w części poświęconej przeciwwskazaniom.
- Alfa-pinen
- Bergapten
- Cyklopentadekanolid
- Felandren
- Furanokumaryny (imperatoryna, izoimperatoryna, ksantotoksyna, oksypeucedanina, psoralen)
- Kariofilen
- Kumaryny
- Kwasy fenolowe
- Limonen
- Mircen
- Octan bornylu
- Olejek eteryczny (bogaty w monoterpeny i seskwiterpeny)
Formy przygotowania (herbaty, nalewki, ekstrakty)
Poniższe formy występują zarówno w tradycji, jak i na rynku produktów fitoterapeutycznych; formy do użytku wewnętrznego wymagają porady specjalisty, a formy do użytku zewnętrznego wymagają ochrony skóry przed słońcem z powodów opisanych w części poświęconej przeciwwskazaniom.
- Ekstrakt płynny
- Ekstrakt suchy
- Kapsułki
- Kompresy
- Nalewka
- Napar (herbata)
- Okład (kataplazm)
- Olejek eteryczny
Synergia z innymi roślinami
Zdrowie układu pokarmowego
Tradycja zielarska łączy dzięgiel z miętą pieprzową (Mentha × piperita) i melisą lekarską (Melissa officinalis) w preparatach tradycyjnie stosowanych przy dyspepsji, wzdęciach i kolce jelitowej, sumując działanie wiatropędne i rozkurczowe przypisywane każdej z tych roślin. Według tego przekazu gorzkie związki dzięgla pobudzają wydzielanie soków trawiennych, a mentol z mięty i olejki eteryczne melisy wnoszą uspokajającą nutę do przewodu pokarmowego, jednak osoby z wrzodem żołądka nie powinny stosować tego połączenia bez porady lekarza.
Wsparcie układu oddechowego
W stanach grypopodobnych dzięgiel można łączyć z jeżówką purpurową (Echinacea purpurea) i bzem czarnym (Sambucus nigra), w zestawieniu tradycyjnie stosowanym do łagodzenia kaszlu i uczucia zatkania dróg oddechowych. Dzięgiel wchodzi w skład tej mieszanki ze względu na tradycyjne stosowanie jako środek wykrztuśny, natomiast jeżówka i bez czarny są badane pod kątem możliwego działania przeciwwirusowego i immunostymulującego, przy czym wciąż nie potwierdzono, że to połączenie skraca czas trwania objawów.
Stres i lęk
Ze względu na tradycyjnie przypisywane działanie uspokajające dzięgiel często łączy się z kozłkiem lekarskim (Valeriana officinalis) i męczennicą cielistą (Passiflora incarnata) w preparatach stosowanych dla wsparcia odprężenia i snu oraz łagodzenia nerwowości. Ponieważ kozłek i męczennica działają uspokajająco (sedatywnie), to połączenie wymaga ostrożności u osób, które już przyjmują leki uspokajające lub przeciwlękowe, o czym mowa również w części poświęconej przeciwwskazaniom.
Przepisy i protokoły użycia
Napar z korzenia dzięgla na trawienie
Preparat tradycyjnie stosowany jako gorzki środek wspomagający trawienie przed posiłkami oraz łagodzący wzdęcia po posiłkach, zawsze doraźnie i pod opieką specjalisty.
- Składniki: 1 łyżeczka suszonego, rozdrobnionego korzenia dzięgla, 200 ml wrzącej wody.
- Sposób przygotowania: Zalać korzeń wrzącą wodą, przykryć i parzyć przez 10 do 15 minut; następnie przecedzić i pić lekko ciepły.
- Dawkowanie: Dzienną ilość i czas stosowania należy ustalić ze specjalistą ochrony zdrowia. Przed użyciem należy skonsultować się ze specjalistą ochrony zdrowia, zwłaszcza w przypadku zapalenia błony śluzowej żołądka lub wrzodu żołądka, a w okresie picia naparu unikać ekspozycji na słońce.
Nalewka z dzięgla dla wsparcia dróg oddechowych
Preparat tradycyjnie stosowany przy kaszlu i uczuciu zatkania dróg oddechowych, zawsze z produktem znanego pochodzenia i za radą specjalisty ochrony zdrowia.
- Składniki: Nalewka z korzenia dzięgla, dostępna w sklepach ze zdrową żywnością.
- Sposób przygotowania: Postępować zgodnie z instrukcjami producenta i rozcieńczyć krople w niewielkiej ilości wody.
- Dawkowanie: Liczbę kropli i częstotliwość stosowania powinien ustalić specjalista ochrony zdrowia. Przed użyciem należy skonsultować się ze specjalistą ochrony zdrowia, zwłaszcza w przypadku przyjmowania leków przeciwzakrzepowych, leków na cukrzycę, leków uspokajających lub leków fotouczulających.
Okład z liści dzięgla na stany zapalne skóry
Zastosowanie zewnętrzne tradycyjnie wykorzystywane do łagodzenia stanów zapalnych skóry, które wymaga szczególnej ostrożności wobec słońca, ponieważ kontakt ze świeżą rośliną może wywołać fotouczulenie.
- Składniki: Świeże liście dzięgla, gorąca woda.
- Sposób przygotowania: Rozgnieść świeże liście na pastę, lekko ją podgrzać, nałożyć na zmienione miejsce i przykryć czystą ściereczką.
- Dawkowanie: Pozostawić na 20 do 30 minut, do 2 razy dziennie, zgodnie z tradycyjnym stosowaniem. Następnie dokładnie umyć skórę i nie wystawiać miejsca, na które nałożono okład, na słońce, ponieważ świeża roślina może powodować oparzenia i przebarwienia; nie stosować u osób uczulonych na rośliny z rodziny Apiaceae.
Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych przekazach i nie zastępują fachowej porady. Przed każdym zastosowaniem wewnętrznym należy zapoznać się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w niniejszym artykule.
Powiązane terapie
Aromaterapia
Olejek eteryczny z dzięgla, pozyskiwany głównie z korzeni i nasion, jest ceniony w aromaterapii za ziemisty, lekko piżmowy zapach, któremu tradycja przypisuje działanie odprężające i ożywiające. Inhalację parą lub rozpylanie w pomieszczeniu stosuje się, aby złagodzić uczucie stresu i zmęczenia oraz sprzyjać dobremu samopoczuciu, a stosowanie miejscowe, zawsze po rozcieńczeniu w oleju roślinnym, pojawia się w masażach relaksacyjnych i przy łagodzeniu bólów mięśniowych. Ponieważ olejek zawiera furanokumaryny, skóry, na którą nałożono mieszankę, nie należy wystawiać na słońce przez kolejne kilka godzin.
Fitoterapia
We współczesnej fitoterapii dzięgiel wchodzi w skład różnych preparatów, takich jak kapsułki, nalewki i standaryzowane ekstrakty. Europejskie monografie dotyczące tradycyjnego stosowania odnotowują korzeń przy łagodnych dolegliwościach trawiennych, takich jak dyspepsja, wzdęcia i utrata apetytu, natomiast stosowanie przy dolegliwościach układu oddechowego, jako ogólny środek tonizujący oraz w recepturach ukierunkowanych na odporność i krążenie należy do przekazów tradycji zielarskiej i nie zostało jeszcze potwierdzone klinicznie.
Homeopatia
W homeopatii dzięgiel stosuje się w preparatach przeznaczonych na dolegliwości trawienne i oddechowe oraz na stany ogólnego osłabienia, a homeopatyczne materia medica wiążą go z objawami takimi jak wzdęcia, kolka i kaszel, zwłaszcza gdy towarzyszy im uczucie zimna. Preparat wytwarza się z korzenia rośliny zgodnie z zasadami rozcieńczania i dynamizacji właściwymi tej praktyce, której wskazania nie mają potwierdzenia klinicznego.
Przeciwwskazania i skutki uboczne
Dzięgiel (Angelica archangelica) zawiera furanokumaryny, które wywołują fotouczulenie, z ryzykiem oparzeń i przebarwień skóry po ekspozycji na słońce. Dlatego stosowanie rośliny w jakiejkolwiek postaci wymaga szczególnych środków ostrożności, a osoby uczulone na rośliny z rodziny Apiaceae, takie jak marchew, pietruszka i seler, powinny jej unikać ze względu na ryzyko reakcji alergicznych, w tym kontaktowego zapalenia skóry.
- Przeciwwskazany w ciąży ze względu na pobudzające działanie na macicę.
- Przeciwwskazany w okresie karmienia piersią.
- Unikać ekspozycji na słońce po zastosowaniu lub kontakcie ze świeżą rośliną.
- Ostrożność przy stosowaniu leków przeciwzakrzepowych i leków fotouczulających.
- Nie stosować przy wrzodzie żołądka bez porady lekarza.
Stosowanie w okresie ciąży i karmienia piersią jest przeciwwskazane, ponieważ roślina może pobudzać skurcze macicy, a brakuje wystarczających badań potwierdzających jej bezpieczeństwo w tych okresach. Kumaryny obecne w dzięglu mogą wchodzić w interakcje z lekami przeciwzakrzepowymi i zwiększać ryzyko krwotoków, a roślina może również wchodzić w interakcje z lekami na cukrzycę, lekami uspokajającymi oraz lekami zwiększającymi wrażliwość na światło. Krem z filtrem pomaga, ale nie zastępuje zalecenia, by unikać słońca w okresie stosowania, a osoby przyjmujące inne leki lub mające wcześniej istniejące schorzenia powinny skonsultować się ze specjalistą ochrony zdrowia przed rozpoczęciem stosowania dzięgla w jakiejkolwiek postaci.
Ciekawostki
- Nazwa Angelica pochodzi od łacińskiego angelicus, „anielski”, a epitet archangelica nawiązuje do postaci archanioła, w odniesieniu do ochronnych mocy, jakie europejska tradycja przypisywała roślinie.
- Według legendy zapisanej w dawnych zielnikach anioł miał objawić we śnie moc dzięgla podczas epidemii dżumy, a ta opowieść pomogła utrwalić jego sławę rośliny ochronnej w średniowiecznej Europie.
- Lecznicze stosowanie dzięgla w Europie jest udokumentowane od X wieku, a w regionach nordyckich, skąd gatunek pochodzi, łodygi spożywano także jako pokarm.
- Młode łodygi kandyzowane w cukrze są tradycyjnym przysmakiem europejskiego cukiernictwa, używanym do dekorowania ciast i słodyczy.
- Korzeń i nasiona dzięgla należą do klasycznych składników roślinnych używanych do aromatyzowania ginu i likierów ziołowych, co wyjaśnia ich obecność w podręcznikach technicznych poświęconych składnikom smakowym.
- Piżmowy zapach olejku eterycznego z korzenia przypisuje się częściowo cyklopentadekanolidowi, laktonowi makrocyklicznemu o woni przypominającej piżmo.
- Dawna nazwa Umbelliferae, stosowana dla rodziny dzięgla, pochodzi właśnie od baldachów, czyli kwiatostanów w kształcie parasola, które roślina wytwarza w czasie kwitnienia.
Najczęściej zadawane pytania
Do czego stosuje się herbatę z dzięgla?
Tradycja stosuje herbatę z dzięgla przy dolegliwościach trawiennych, takich jak niestrawność, wzdęcia i kolka, oraz jako środek wykrztuśny łagodzący kaszel i uczucie zatkania dróg oddechowych. Pojawia się ona także w przekazach tradycyjnych związanych z łagodzeniem stresu i nerwowości, a nauka bada te zastosowania wciąż głównie w doświadczeniach laboratoryjnych i na zwierzętach.
Czy herbata z dzięgla ma przeciwwskazania?
Tak, herbata z dzięgla jest przeciwwskazana w ciąży, ze względu na pobudzające działanie na macicę, oraz w okresie karmienia piersią, a osoby uczulone na rośliny z rodziny Apiaceae, takie jak pietruszka i seler, powinny jej unikać. Wymaga ostrożności u osób przyjmujących leki przeciwzakrzepowe, leki na cukrzycę, leki uspokajające lub leki fotouczulające i nie należy jej stosować przy wrzodzie żołądka bez porady lekarza. Przed użyciem zawsze należy skonsultować się ze specjalistą ochrony zdrowia.
Jakie są skutki uboczne dzięgla?
Reakcje alergiczne, takie jak kontaktowe zapalenie skóry, występują rzadko i zwykle dotyczą osób wrażliwych na rośliny z rodziny Apiaceae. Najważniejszym działaniem niepożądanym jest fotouczulenie wywoływane przez furanokumaryny, które zwiększa ryzyko oparzeń i przebarwień skóry po ekspozycji na słońce, dlatego zaleca się unikanie słońca w trakcie stosowania i po kontakcie ze świeżą rośliną.
Jak najlepiej przygotować herbatę z dzięgla?
Najczęściej przygotowuje się napar z jednej łyżeczki suszonego, rozdrobnionego korzenia zalanego 200 ml wrzącej wody i parzonego pod przykryciem przez 10 do 15 minut, a następnie przecedza się go i pije lekko ciepły. Tradycja zaleca picie herbaty przed posiłkami lub po nich, ale ilość i częstotliwość należy ustalić z pomocą specjalisty.
Czy dzięgiel można stosować przy lęku?
Tradycja zielarska wykorzystuje dzięgiel do uspokajania nerwowości, a badania przedkliniczne analizują możliwe działanie przeciwlękowe jego kumaryn, wciąż bez potwierdzenia u ludzi. W przypadku przewlekłego lub nasilonego lęku konieczne jest zasięgnięcie porady lekarza, a dzięgiel nie może zastępować konwencjonalnego leczenia. Tradycyjne zestawienie z kozłkiem lub męczennicą łączy rośliny o działaniu uspokajającym i wymaga ostrożności u osób, które już przyjmują leki uspokajające.
Dlaczego po zastosowaniu dzięgla trzeba unikać słońca?
Dzięgiel zawiera furanokumaryny, które wywołują fotouczulenie, z ryzykiem oparzeń i przebarwień skóry po ekspozycji na słońce. Ta ostrożność dotyczy herbaty i innych preparatów do użytku wewnętrznego, olejku eterycznego nakładanego na skórę oraz samego kontaktu ze świeżą rośliną, a osoby przyjmujące już leki fotouczulające powinny zachować szczególną ostrożność.
Uwaga: ta treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady specjalisty. Przed zastosowaniem roślin leczniczych skonsultuj się z lekarzem lub fitoterapeutą, zwłaszcza w ciąży, w okresie karmienia piersią lub podczas przyjmowania leków.
Referencje i badania naukowe
- PMC2017 Aćimović MG, et al. Chemical Composition and Antibacterial Activity of Angelica archangelica Root Essential Oil. Nat Prod Commun. 2017.
- PMC2022 Batiha GE, et al. Phytochemical Constituents, Folk Medicinal Uses, and Biological Activities of Genus Angelica: A Review. Molecules. 2022.
- PMC2014 Fraternale D, et al. Essential oil composition and antimicrobial activity of Angelica archangelica L. (Apiaceae) roots. J Med Food. 2014.
- PMC2018 Fraternale D, et al. The In Vitro Activity of Angelica archangelica L. Essential Oil on Inflammation. J Med Food. 2018.
- PMC2021 Kaur A, et al. Understanding the phytochemistry and molecular insights to the pharmacology of Angelica archangelica L. (garden angelica) and its bioactive components. Phytother Res. 2021.
- PMC2013 Kumar D, et al. Coumarins from Angelica archangelica Linn. and their effects on anxiety-like behavior. Prog Neuropsychopharmacol Biol Psychiatry. 2013.
- PMC2015 Prakash B, et al. Efficacy of Angelica archangelica essential oil, phenyl ethyl alcohol and α- terpineol against isolated molds from walnut and their antiaflatoxigenic and antioxidant activity. J Food Sci Technol. 2015.
