Cetraria islandica (płucnica islandzka): właściwości i korzyści

Cetraria islandica (L.) Ach. / płucnica islandzka, nazywana też porostem islandzkim, to arktyczno-alpejski gatunek, którego wzniesiona, listkowata plecha przypomina mech, i właśnie temu podobieństwu zawdzięcza zapewne potoczną nazwę mech islandzki. Ten złożony organizm, ceniony od stuleci w tradycyjnej medycynie europejskiej, stosuje się przede wszystkim przy podrażnieniach jamy ustnej i gardła, przy kaszlu oraz w dolegliwościach trawiennych. Europejska Agencja Leków (EMA) uznaje te zastosowania za tradycyjne w swojej monografii dotyczącej plechy tego porostu. Płucnica islandzka wyróżnia się zawartością śluzów i substancji gorzkich, a te cechy tłumaczą jej miejsce wśród tradycyjnych środków. Jej zastosowania obejmują zarówno łagodzenie objawów ze strony układu oddechowego, jak i wspieranie trawienia, zawsze z zachowaniem opisanych dalej środków ostrożności, zwłaszcza tych związanych z kwasem usninowym.

Nazwy ludowe i międzynarodowe

• Polski: mech islandzki, płucnica islandzka, porost islandzki.
• Angielski: Iceland lichen, Iceland moss, true Iceland lichen.
• Francuski: lichen d’Islande, mousse d’Islande.
• Hiszpański: liquen de Islandia, musgo de Islandia.
• Niemiecki: Echtes Isländisches Moos, Isländisches Moos.
• Portugalski: líquen-da-Islândia, musgo-da-Islândia, musgo-islandês.
• Włoski: lichene islandico, muschio islandico.

Synonimy botaniczne

Lichen islandicus L. (1753) to bazonim gatunku, czyli pierwotna nazwa opublikowana przez Karola Linneusza w czasach, gdy porosty łączono jeszcze w jeden rodzaj, Lichen. Przeniesienia do rodzaju Cetraria dokonał Erik Acharius i stąd pochodzi skrót (L.) Ach. towarzyszący obecnej nazwie, będący odbiciem jej klasyfikacji jako porostu. W europejskiej literaturze farmaceutycznej pojawia się także forma Cetraria islandica (L.) Acharius s.l., w której nazwisko autora podano w pełnym brzmieniu, a skrót s.l. (sensu lato) oznacza, że gatunek ujmuje się w szerokim znaczeniu. Nie jest to więc odrębny synonim, lecz ten sam gatunek z innym zapisem autorstwa. Choć nomenklatura porostów przechodziła z biegiem czasu rewizje, nazwa Cetraria islandica pozostaje najszerzej akceptowana i to ona jest stosowana we współczesnej literaturze naukowej.

Rodzina botaniczna: Parmeliaceae

Cetraria islandica należy do Parmeliaceae (tarczownicowatych), dużej rodziny porostów, czyli organizmów symbiotycznych powstających ze związku grzyba z glonem lub sinicą. Rodzina, znana z różnorodności morfologicznej, obejmuje porosty listkowate i krzaczkowate, z których wiele występuje w regionach umiarkowanych i arktycznych. W tych środowiskach odgrywają one ważną rolę ekologiczną, ponieważ przyczyniają się do tworzenia gleby i stanowią pokarm dla zwierząt. W obrębie tej grupy Cetraria islandica jest wyrazistym przykładem złożoności i odporności tych organizmów, zdolnych przetrwać w zimnych, odsłoniętych środowiskach o ubogiej glebie.

Wykorzystywane części do herbat i preparatów

• Plecha (ciało porostu)
• Suszona plecha cała lub rozdrobniona
• Suszona plecha w proszku

Ponieważ porosty nie mają prawdziwych korzeni, łodyg ani liści, cały organizm stanowi plecha, którą się zbiera, suszy i stosuje w całości, w kawałkach lub w postaci proszku, zależnie od wybranego sposobu przygotowania.

Etnobotaniczne i tradycyjne zastosowania

• Grypa i łagodne infekcje dróg oddechowych
• Łagodzenie kaszlu i podrażnienia gardła
• Nieżyt i zapalenie oskrzeli
• Problemy trawienne
• Wsparcie żywieniowe (w czasach niedostatku)
• Zwiększenie apetytu

Zastosowania te należą do tradycji i utrwaliły się głównie w medycynie ludowej północnej Europy, dlatego nie zastępują diagnozy ani opieki lekarskiej w przypadku dolegliwości oddechowych lub trawiennych, które się utrzymują albo nasilają.

Właściwości terapeutyczne

• Gorzki tonik (tradycyjnie odnotowane pobudzanie trawienia i apetytu)
• Immunomodulujące (wpływ na komórki odpornościowe obserwowany w badaniach eksperymentalnych)
• Osłaniające (tworzy ochronną warstwę na błonach śluzowych, tradycyjne zastosowanie uznane przez EMA)
• Przeciwbakteryjne (aktywność obserwowana w badaniach laboratoryjnych, bez potwierdzenia klinicznego)
• Przeciwutleniające (aktywność obserwowana w testach laboratoryjnych)
• Przeciwwirusowe (aktywność wobec wirusa grypy obserwowana in vitro, bez potwierdzenia klinicznego)
• Przeciwzapalne (przekaz tradycyjny i wstępne badania eksperymentalne)
• Ściągające (tradycyjnie odnotowane działanie na tkanki i błony śluzowe)
• Wykrztuśne (tradycyjnie stosowane w celu ułatwienia usuwania śluzu)

Profil fitochemiczny

• Galaktomannany
• Gumy
• Kwas cetrarowy
• Kwas fumaroprotocetrarowy
• Kwas lichesterynowy
• Kwas protolichesterynowy
• Kwasy porostowe (w tym kwas usninowy)
• Polisacharydy
• Śluzy
• Węglowodany polimerowe (lichenina, izolichenina)

Śluzy, złożone w dużej mierze z polisacharydów, takich jak lichenina i izolichenina, odpowiadają za działanie osłaniające tradycyjnie przypisywane porostowi, natomiast kwasy porostowe, takie jak fumaroprotocetrarowy i protolichesterynowy, nadają mu charakterystyczny gorzki smak. Kwas usninowy, obecny wśród tych związków, jest powodem środków ostrożności dotyczących wątroby, opisanych szczegółowo w części o przeciwwskazaniach, zwłaszcza gdy mowa o stężonych ekstraktach.

Formy przygotowania (herbaty, nalewki, ekstrakty)

• Ekstrakt płynny
• Ekstrakt suchy
• Nalewka
• Napar
• Odwar
• Okład
• Pastylki
• Syrop

Odwar to najczęściej wymieniana forma tradycyjna, ponieważ gotowanie dobrze wydobywa śluzy z plechy, natomiast stężone ekstrakty i nalewki wymagają dodatkowej ostrożności i porady specjalisty, gdyż skupiają związki porostu w silniejszej postaci niż domowa herbata.

Synergia z innymi roślinami

Dolegliwości oddechowe

W europejskim tradycyjnym zielarstwie płucnicę islandzką często łączy się z tymiankiem (Thymus vulgaris) i babką zwyczajną (Plantago major) w preparatach tradycyjnie stosowanych w celu łagodzenia kaszlu, zapalenia oskrzeli i nieżytu. W tym połączeniu porost wnosi działanie osłaniające, które chroni błony śluzowe, a tymianek i babka dokładają właściwości antyseptyczne i mukolityczne, jakie przypisuje im tradycja ludowa. Całość tworzy mieszankę o tradycyjnym rodowodzie, nastawioną na komfort oddychania, a nie obietnicę efektu.

Pobudzanie apetytu

Gdy tradycyjnym celem jest pobudzenie apetytu, płucnicę islandzką łączy się z innymi roślinami gorzkimi, takimi jak goryczka żółta (Gentiana lutea) i mniszek lekarski (Taraxacum officinale). Według tradycji gorzki smak tych roślin pobudza wydzielanie soków trawiennych i przygotowuje układ pokarmowy do posiłku. W tej logice goryczka i mniszek uzupełniają działanie porostu w dążeniu do zrównoważonego środowiska trawiennego, co sprzyjałoby także przyswajaniu składników odżywczych.

Przepisy i protokoły użycia

Odwar na kaszel i podrażnione gardło

Składniki: 1 łyżka suszonej płucnicy islandzkiej, 500 ml wody.

Przygotowanie: Umieść porost i wodę w garnku, postaw na ogniu i gotuj przez 10 do 15 minut, a następnie przecedź i odstaw, aż napój stanie się letni. Dziennej ilości i czasu stosowania nie należy ustalać samodzielnie, dlatego skonsultuj się z pracownikiem ochrony zdrowia i wybieraj krótkie okresy zamiast ciągłego spożywania. Ten odwar tradycyjnie stosuje się w celu uspokojenia kaszlu i złagodzenia podrażnienia gardła. Śluzy porostu tworzą warstwę ochronną na błonach śluzowych, co tłumaczy jego miejsce wśród tradycyjnych środków na dolegliwości oddechowe.

Napar pobudzający apetyt

Składniki: 1 łyżeczka suszonej płucnicy islandzkiej, 250 ml wrzącej wody.

Przygotowanie: Umieść porost w filiżance, zalej wrzącą wodą i parz przez 10 minut, a potem przecedź. Zgodnie z tradycją napój pije się letni około 30 minut przed głównymi posiłkami, ale częstotliwość i czas stosowania zależą od indywidualnych zaleceń, dlatego skonsultuj się z pracownikiem ochrony zdrowia. Przekaz tradycyjny łączy gorzki smak porostu z pobudzaniem kubków smakowych i wydzielaniem soków trawiennych, co czyni ten napar łagodnym sposobem przygotowania organizmu do jedzenia.

Okład na drobne rany i podrażnienia skóry

Składniki: Sproszkowana płucnica islandzka, letnia woda.

Przygotowanie: Wymieszaj proszek z letnią wodą, aż powstanie gęsta pasta, nałóż ją na zmienione miejsce, przykryj czystą tkaniną i pozostaw na 30 minut, po czym zdejmij i umyj skórę. W tradycji ludowej taki okład stosowano na drobne rany i podrażnienia skóry, a w badaniach laboratoryjnych zaobserwowano aktywność przeciwbakteryjną i przeciwzapalną ekstraktów porostu, czego nie potwierdzono w zastosowaniu klinicznym. Nie nakładaj go na rany głębokie, rozległe, zakażone ani na takie, które się pogarszają, ponieważ te sytuacje wymagają oceny specjalisty.

Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych przekazach i nie zastępują fachowej porady. Przed każdym zastosowaniem wewnętrznym należy zapoznać się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w niniejszym artykule.

Powiązane terapie

Fitoterapia kliniczna

W fitoterapii klinicznej płucnica islandzka jest ceniona za działanie osłaniające i za właściwości immunomodulujące obserwowane w badaniach eksperymentalnych, a często pojawia się w standaryzowanych ekstraktach, pastylkach i syropach. Preparaty te stosuje się w objawowym łagodzeniu dolegliwości oddechowych, takich jak zapalenie oskrzeli i uporczywy kaszel, który wymaga także diagnostyki lekarskiej. Według tradycji służą również przy braku apetytu w okresie rekonwalescencji. Stosowanie jako środka osłaniającego przy podrażnieniach jamy ustnej i gardła oraz przy suchym kaszlu figuruje w monografii tradycyjnego stosowania Europejskiej Agencji Leków, co pomaga wyjaśnić obecność porostu w nowoczesnych preparatach ziołowych. Dawkę ustala jednak indywidualnie specjalista, który bierze pod uwagę stan danej osoby, nasilenie objawów i środki ostrożności związane z kwasem usninowym.

Homeopatia

W homeopatii Cetraria islandica jest wskazywana przy określonych objawach, takich jak suchy, drażniący kaszel oraz uczucie suchości w gardle i jamie ustnej. Lek homeopatyczny przygotowuje się z porostu zgodnie z właściwymi tej praktyce zasadami rozcieńczania i dynamizacji i zwykle stosuje się go w niskich potencjach, w celu złagodzenia podrażnień dróg oddechowych i zapewnienia pacjentowi większego komfortu. Wybór potencji i częstotliwości zależy od całości objawów ocenianej przez homeopatę, a skuteczność tych preparatów nie ma solidnego potwierdzenia klinicznego.

Przeciwwskazania i skutki uboczne

Przeciwwskazania ogólne

Choć płucnica islandzka w tradycyjnym przygotowaniu jest zwykle dobrze tolerowana, istnieją przeciwwskazania, których należy przestrzegać. Osoby ze stwierdzoną nadwrażliwością na porosty powinny unikać jej stosowania. Osoby z chorobami autoimmunologicznymi muszą przed rozpoczęciem stosowania skonsultować się z lekarzem ze względu na właściwości immunomodulujące obserwowane w badaniach eksperymentalnych. Nie stosuj w ciąży i w okresie karmienia piersią bez porady lekarza, ponieważ brakuje wystarczających badań w tych okresach, i pamiętaj, że dzieci mogą otrzymywać porost wyłącznie pod nadzorem pediatry. Zaleca się ostrożność w chorobach tarczycy ze względu na zawartość jodu wchłanianego przez porosty ze środowiska morskiego/skalistego. Osoby z wcześniejszą chorobą wątroby powinny unikać stosowania wewnętrznego bez nadzoru lekarskiego. Długotrwałe stosowanie wysokich dawek może też powodować podrażnienie żołądka, co przypisuje się kwasom porostowym obecnym w plesze.

Kwas usninowy a ochrona wątroby

Płucnica islandzka (Cetraria islandica) jest tradycyjnie stosowana w postaci herbaty lub syropu na kaszel i podrażnienie gardła i zawiera kwas usninowy, związek, który w stężonych i izolowanych ekstraktach (takich jak niektóre suplementy odchudzające, niezwiązane z tradycyjnym stosowaniem tego porostu) wiązano z przypadkami ciężkiej hepatotoksyczności, w tym z doniesieniami o piorunującej niewydolności wątroby. Dlatego unikaj długotrwałego stosowania wewnętrznego lub stężonych ekstraktów i wybieraj tradycyjne przygotowanie w postaci herbaty lub odwaru. Przerwij stosowanie i zgłoś się do lekarza w razie objawów problemów z wątrobą, takich jak żółtaczka (zażółcenie skóry i oczu), ciemny mocz lub ból brzucha.

Ponieważ rosną wystawione na działanie powietrza i gleby, porosty gromadzą też pierwiastki śladowe z otoczenia, a badania próbek i produktów handlowych z Cetraria islandica oceniały to ryzyko zanieczyszczenia, co podkreśla, jak ważne jest kupowanie surowca od zaufanych dostawców, o znanym pochodzeniu i z kontrolą jakości.

Częste skutki uboczne

Skutki uboczne są zwykle rzadkie i łagodne, ale mogą obejmować dyskomfort żołądkowo-jelitowy, nudności lub biegunkę u osób wrażliwych, zwłaszcza przy bardzo wysokich dawkach, które sprzyjają też podrażnieniu błony śluzowej żołądka. Skórne reakcje alergiczne zdarzają się wyjątkowo rzadko, choć mogą wystąpić u osób predysponowanych. Warto zaczynać od małych ilości, obserwować reakcję organizmu i przerwać stosowanie przy jakiejkolwiek niepożądanej reakcji, a następnie zwrócić się do pracownika ochrony zdrowia.

Interakcje z lekami

Nie udokumentowano istotnych interakcji z lekami, ale śluzy mogą teoretycznie zmniejszać wchłanianie innych leków, dlatego zaleca się zachowanie co najmniej dwugodzinnego odstępu między płucnicą islandzką a innymi lekami. Osoby przyjmujące leki obniżające poziom cukru lub insulinę powinny kontrolować glikemię, ponieważ badania eksperymentalne sugerują łagodne działanie hipoglikemizujące. Ostrożność jest też potrzebna u osób przyjmujących immunosupresanty, ponieważ właściwości immunomodulujące porostu mogłyby zakłócać terapię. Uwagi wymaga również jednoczesne stosowanie leków mogących obciążać wątrobę, biorąc pod uwagę obecność kwasu usninowego. W każdym przypadku przed połączeniem porostu z innymi lekami skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą.

Ciekawostki

Płucnica islandzka ma bogatą historię jako źródło pożywienia w czasach niedostatku, zwłaszcza w regionach nordyckich i arktycznych, w tym na samej Islandii, gdzie nazywa się ją fjallagrös. Zmieloną dodawano do chleba lub używano w zupach, aby zwiększyć wartość odżywczą ubogiej diety. Istnieją przekazy, że podczas II wojny światowej służyła jako substytut kawy, a porost był także zagęstnikiem budyniów i galaretek dzięki swojej zdolności wchłaniania wody, bardzo cenionej w kuchni. W medycynie ludowej uchodził wręcz za lek niemal na wszystko i sięgano po niego przy dolegliwościach od problemów oddechowych po rany. Uwagę zwraca też jego odporność w skrajnych środowiskach, ponieważ rośnie na ubogich glebach i na skałach, co świadczy o dużej zdolności adaptacji i znaczeniu ekologicznym. Jego historia jest świadectwem dawnej mądrości, która sięgała po ten porost zarówno dla przetrwania, jak i dla zdrowia ludzi.

Najczęściej zadawane pytania

Czy płucnica islandzka to naprawdę mech?

Nie, bo choć potocznie nazywa się ją mchem islandzkim, płucnica islandzka jest porostem, czyli organizmem symbiotycznym powstałym ze związku grzyba z glonem lub sinicą. Mchy natomiast to proste rośliny z grupy mszaków. Pomyłka wynika z wyglądu i z tego, że oba organizmy rosną w podobnych środowiskach, choć biologicznie się różnią. Dlatego płucnica islandzka jest dobrym przykładem różnorodności organizmów roślinnych i grzybowych.

Jak stosuje się płucnicę islandzką na kaszel?

Tradycyjne stosowanie przy kaszlu wynika z obecności śluzów, czyli substancji, które tworzą warstwę ochronną na błonach śluzowych gardła i dróg oddechowych i w ten sposób pomagają uspokoić podrażnienie, a takie działanie nazywa się osłaniającym. Tradycja przypisuje jej też działanie wykrztuśne, które miałoby pomagać rozrzedzać śluz i ułatwiać jego usuwanie. Dlatego stosuje się ją zarówno przy kaszlu suchym, jak i mokrym, choć europejska monografia tradycyjnego stosowania odnosi się przede wszystkim do kaszlu suchego. Kaszel trwający dłużej niż tydzień albo przebiegający z wysoką gorączką lub dusznością wymaga oceny lekarskiej.

Czy dzieci mogą stosować płucnicę islandzką?

Stosowanie u dzieci powinno odbywać się wyłącznie pod nadzorem lekarza, z dawką dostosowaną do wieku i masy ciała przez pediatrę lub fitoterapeutę. Porost występuje w syropach i pastylkach tradycyjnie stosowanych w celu łagodzenia kaszlu i bólu gardła, ale dane dotyczące bezpieczeństwa u dzieci są ograniczone, dlatego porada specjalisty jest niezbędna, zanim poda się go dziecku.

Jak najlepiej przygotować płucnicę islandzką?

Najbardziej polecanym tradycyjnym przygotowaniem jest odwar, czyli gotowanie porostu w wodzie przez 10 do 15 minut, które dobrze wydobywa śluzy i pozostałe związki. Aby złagodzić gorzki smak, można wcześniej namoczyć porost, kilkakrotnie zmieniając wodę. Odwar sprawdza się zarówno w tradycyjnym stosowaniu przy dolegliwościach oddechowych, jak i przy pobudzaniu apetytu, a ze względu na środki ostrożności związane z kwasem usninowym jest lepszym wyborem niż stężone ekstrakty.

Czy płucnica islandzka szkodzi wątrobie?

W herbacie lub w tradycyjnym odwarze porost jest zwykle dobrze tolerowany, ale zawiera kwas usninowy, związek, który w stężonych i izolowanych ekstraktach, takich jak niektóre suplementy odchudzające niezwiązane z tradycyjnym stosowaniem, wiązano z przypadkami ciężkiej hepatotoksyczności. Dlatego unikaj długotrwałego stosowania wewnętrznego i stężonych ekstraktów, a w razie żółtaczki, ciemnego moczu lub bólu brzucha przerwij stosowanie i zgłoś się do lekarza.

Kto nie powinien stosować płucnicy islandzkiej?

Kobiety w ciąży i karmiące piersią nie powinny stosować porostu bez porady lekarza, a osoby z chorobami tarczycy muszą zachować ostrożność ze względu na jod, który porosty mogą wchłaniać z otoczenia. Osoby z chorobą wątroby, chorobą autoimmunologiczną lub alergią na porosty, a także przyjmujące immunosupresanty, leki obniżające poziom cukru lub inne leki stosowane przewlekle, powinny najpierw porozmawiać z lekarzem lub farmaceutą.