Prunus serotina Ehrh. / czeremcha amerykańska, po polsku nazywana czeremchą amerykańską lub czeremchą późną, to drzewo liściaste z rodziny różowatych (Rosaceae), opisane przez Ehrharta i pochodzące z Ameryki Północnej. Jest to gatunek odrębny od pospolitej europejskiej czereśni (Prunus avium), z którą nie należy go mylić. Ceniona zarówno za wysokiej jakości drewno, jak i za zastosowania lecznicze, roślina od stuleci pojawia się w medycynie rdzennych ludów i w medycynie ludowej Ameryki Północnej, zwłaszcza w tradycyjnych preparatach na dolegliwości układu oddechowego. Najczęściej wykorzystywanymi częściami są suszona kora wewnętrzna oraz ciemne owoce, zbierane do naparów, syropów i innych preparatów ziołowych.
W północnoamerykańskiej tradycji zielarskiej Prunus serotina zajmuje ważne miejsce jako domowy środek na kaszel i inne dolegliwości oddechowe. Tradycja wiąże to zastosowanie z glikozydami cyjanogennymi obecnymi w korze, zwłaszcza z prunazyną, którym przypisuje się działanie łagodzące kaszel i wykrztuśne. Nowsze badania analizują w warunkach laboratoryjnych skład chemiczny oraz aktywność przeciwutleniającą i rozszerzającą naczynia krwionośne wyciągów z rośliny, jednak wyników tych nie potwierdziły jeszcze badania kliniczne z udziałem ludzi. W kuchni dojrzałe owoce, zawsze oddzielone od pestek, trafiają do dżemów i likierów, którym nadają wyrazisty, lekko gorzki smak.
Nazwy ludowe i międzynarodowe
W języku polskim najbezpieczniejszą nazwą tego gatunku jest czeremcha amerykańska, która jasno wskazuje na drzewo północnoamerykańskie, choć w literaturze spotyka się też nazwy czeremcha późna i wiśnia późna. Dosłownego tłumaczenia angielskiego wild cherry jako „dzika czereśnia” należy unikać, ponieważ po polsku nazwa ta oznacza dziko rosnącą europejską czereśnię (Prunus avium), czyli inny gatunek.
- Polski: czeremcha amerykańska, czeremcha późna, wiśnia późna.
- Angielski: black cherry, mountain black cherry, rum cherry, wild black cherry.
- Francuski: cerisier noir, cerisier tardif.
- Hiszpański: capulí, capulín, cerezo negro, cerezo silvestre.
- Niemiecki: Amerikanische Traubenkirsche, Spätblühende Traubenkirsche.
- Portugalski: cerejeira-americana, cerejeira-de-rum, cerejeira-negra, cerejeira-negra-americana.
- Włoski: ciliegio nero americano, ciliegio tardivo.
Synonimy botaniczne
Wśród synonimów botanicznych Prunus serotina Ehrh. odnotowanych w literaturze znajdują się Cerasus serotina (Ehrh.) Loisel. i Padus serotina (Ehrh.) Borkh., a także błędnie stosowana nazwa Prunus virginiana auct. non L., która ściśle biorąc oznacza inną północnoamerykańską czeremchę. Nazwy te odzwierciedlają złożoność taksonomiczną grupy i różne klasyfikacje przyjmowane na przestrzeni dziejów botaniki. Mimo to Prunus serotina Ehrh. pozostaje nazwą zaakceptowaną i powszechnie uznawaną we współczesnej literaturze naukowej, zgodnie z międzynarodowymi botanicznymi bazami danych.
Rodzina botaniczna: Rosaceae
Rodzina różowatych (Rosaceae) to rozległa i zróżnicowana grupa roślin kwiatowych, obejmująca ponad 2500 gatunków w około 90 rodzajach. Ma duże znaczenie gospodarcze, ponieważ dostarcza wielu jadalnych owoców, takich jak czereśnie, gruszki, jabłka, maliny i truskawki. Jej kwiaty są zwykle okazałe, mają pięć płatków i liczne pręciki, a owoce bardzo różnią się kształtem i mogą to być jabłka, niełupki lub pestkowce.
Jako przedstawicielka tej rodziny Prunus serotina ma te ogólne cechy botaniczne, ale wyróżnia się obecnością glikozydów cyjanogennych. Ta charakterystyczna cecha rodzaju Prunus odpowiada zarówno za działanie przypisywane korze, jak i za toksyczność liści, gałązek i pestek. Rodzina różowatych pozostaje bogatym polem poszukiwań związków bioaktywnych, a wiele jej gatunków bada się pod kątem możliwych zastosowań w medycynie i przemyśle spożywczym.
Wykorzystywane części do herbat i preparatów
Tradycja skupia zastosowanie lecznicze na suszonej korze wewnętrznej, a miąższ dojrzałych owoców przeznacza do celów spożywczych, natomiast liście, choć wymieniane w dawnych źródłach, są dziś odradzane ze względu na wysoką zawartość glikozydów cyjanogennych.
- Kora wewnętrzna (wyłącznie suszona i prawidłowo przetworzona)
- Liście (wymieniane w tradycji, ale trujące i odradzane)
- Owoce (wyłącznie dojrzały miąższ, bez pestki)
Etnobotaniczne i tradycyjne zastosowania
Poniższe zastosowania pochodzą z przekazów medycyny ludowej i medycyny rdzennych ludów, a nie ze wskazań potwierdzonych badaniami klinicznymi, i służą wyłącznie jako historyczny obraz miejsca, jakie roślina zajmowała w tradycji.
- Aromatyzowanie napojów alkoholowych (owoce)
- Biegunka
- Dna moczanowa
- Dżemy i kompoty (owoce bez pestek)
- Łagodzenie bólu
- Łagodzenie dolegliwości trawiennych
- Łagodzenie kaszlu i przeziębień (kora)
- Nadciśnienie tętnicze (przekaz ludowy; działanie rozszerzające naczynia obserwowane wyłącznie w badaniach laboratoryjnych z wyciągami z owoców)
- Zapalenie oskrzeli (kora)
Właściwości terapeutyczne
Wymienione poniżej właściwości podsumowują to, co tradycja zielarska przypisuje roślinie, oraz to, co zaczęły obserwować badania laboratoryjne, przy czym żadna z nich nie została potwierdzona w badaniach klinicznych z udziałem ludzi.
- Łagodzący kaszel (tradycyjnie opisywane działanie uspokajające przy kaszlu drażniącym)
- Przeciwkaszlowy (działanie tradycyjnie przypisywane suszonej korze)
- Przeciwutleniający (aktywność obserwowana w badaniach laboratoryjnych z owocami)
- Przeciwzapalny (aktywność badana we wstępnych badaniach)
- Rozkurczowy (przekaz tradycyjny)
- Ściągający (działanie przypisywane garbnikom kory)
- Wykrztuśny (tradycyjnie opisywane działanie na śluz)
Profil fitochemiczny
Analizy chemiczne kory, liści, owoców i nasion wykazały obecność związków z wielu klas, przede wszystkim glikozydów cyjanogennych amygdaliny i prunazyny oraz związków fenolowych powiązanych z aktywnością przeciwutleniającą obserwowaną w laboratorium. Stężenie glikozydów zależy od części rośliny, pory roku i sposobu przetwarzania.
- 2,3-butanodiol
- Flawonoidy
- Garbniki
- Glikozydy cyjanogenne (amygdalina, prunazyna)
- Kumaryny
- Kwasy fenolowe
- Sole mineralne (cynk, magnez, potas, sód, żelazo)
Formy przygotowania (herbaty, nalewki, ekstrakty)
Opisywane w tradycji formy przygotowania opierają się głównie na suszonej korze. Obecnie zaleca się wybierać standaryzowane preparaty handlowe, takie jak syropy i nalewki, albo krótko parzony napar z suszonej kory stosowany przez ograniczony czas, i zawsze unikać długotrwałego gotowania odwaru.
- Nalewka (tynktura, standaryzowany preparat handlowy)
- Napar (suszona kora przez krótki czas; miąższ owoców)
- Odwar (wymieniany w tradycji dla kory, dziś odradzany, gdy gotowanie jest długotrwałe)
- Syrop (najlepiej handlowy i standaryzowany)
Synergia z innymi roślinami
Ulga przy kaszlu i zatkanych drogach oddechowych
W tradycji zielarskiej Prunus serotina często łączy się z innymi roślinami wykrztuśnymi i kojącymi w preparatach tradycyjnie stosowanych przy kaszlu i zatkanych drogach oddechowych. Połączenie z korzeniem lukrecji (Glycyrrhiza glabra) pojawia się w recepturach mających łagodzić podrażnienie gardła, przy czym lukrecja ma własne przeciwwskazania, takie jak ciąża i nadciśnienie. Z kolei połączenie z bzem czarnym (Sambucus nigra) odnotowuje się przy objawach grypy i przeziębienia, w podejściu, które tradycja uważa za szersze w odniesieniu do dróg oddechowych.
Wsparcie trawienia
Przy dolegliwościach trawiennych czeremcha amerykańska pojawia się w tradycyjnych połączeniach z imbirem (Zingiber officinale) i miętą pieprzową (Mentha × piperita). Imbir znany jest z opisanych w literaturze właściwości przeciwzapalnych i wspomagających trawienie, a mięta pieprzowa z działania rozkurczowego i wiatropędnego. Dlatego mieszankę tradycyjnie stosuje się w celu łagodzenia kolki, mdłości i wzdęć, jako uzupełnienie ściągającego działania przypisywanego korze Prunus serotina.
Przepisy i protokoły użycia
Krótki napar z suszonej kory przy kaszlu drażniącym
Ten napar odtwarza, w ostrożniejszej formie, przygotowanie tradycyjnie stosowane przy suchym, drażniącym kaszlu. Należy go sporządzać wyłącznie z już wysuszonej kory wewnętrznej, pochodzącej z pewnego źródła i kupionej w wyspecjalizowanym sklepie, nigdy ze świeżej, dopiero co zebranej kory. Składniki: niewielka ilość suszonej kory wewnętrznej Prunus serotina i gorąca woda. Przygotowanie: zalać korę świeżo zagotowaną wodą, przykryć, parzyć przez kilka minut bez podgrzewania na ogniu i przecedzić, a następnie pić letni. Ilość, częstotliwość i czas stosowania, który zawsze powinien być krótki, wymagają indywidualnych zaleceń, dlatego przed użyciem należy skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą. Jeśli kaszel się utrzymuje, należy przerwać stosowanie naparu i zgłosić się do lekarza.
Napar z miąższu dojrzałych owoców
Dojrzałe owoce czeremchy amerykańskiej występują w tradycji raczej jako pożywienie niż jako lek, a przyrządzany z nich napar jest aromatycznym napojem domowym bez udowodnionego przeznaczenia leczniczego. Składniki: miąższ suszonych dojrzałych owoców, wcześniej oddzielony od pestek, oraz wrząca woda. Przygotowanie: umieścić miąższ w filiżance, zalać wrzącą wodą, przykryć, parzyć około 10 minut i przecedzić. Pestek nigdy nie należy rozgniatać, rozgryzać ani dodawać do naparu, ponieważ gromadzą glikozydy cyjanogenne, a choć owoce zawierają związki przeciwutleniające badane w laboratorium, nie ma dowodów, że ten napój przynosi konkretne korzyści zdrowotne.
Syrop z kory: wybór standaryzowanego produktu
Domowy syrop z kory z miodem to forma najczęściej wspominana w tradycyjnych przekazach przy bólu gardła, kaszlu i przeziębieniu. Wersja domowa opierała się jednak na stężonym i długo gotowanym odwarze z kory, czyli praktyce dziś odradzanej ze względu na trudność w kontrolowaniu zawartości związków cyjanogennych. Tradycyjne składniki: suszona kora wewnętrzna Prunus serotina, woda i miód. Aktualne zalecenia: zamiast przygotowywać syrop w domu, lepiej wybrać standaryzowane syropy handlowe, stosując się do dawkowania podanego na etykiecie i zaleceń lekarza lub farmaceuty. Produkt należy przechowywać w miejscu niedostępnym dla dzieci, ponieważ rośliny nie wolno stosować u małych dzieci, a miód jest przeciwwskazany u niemowląt poniżej pierwszego roku życia.
Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych przekazach i nie zastępują fachowej porady. Przed każdym zastosowaniem wewnętrznym należy zapoznać się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w niniejszym artykule.
Powiązane terapie
Fitoterapia
W fitoterapii Prunus serotina jest ceniona przede wszystkim ze względu na korę wewnętrzną, której standaryzowane wyciągi wchodzą w skład tradycyjnych preparatów na kaszel i są opisywane jako łagodzące kaszel i wykrztuśne. Schorzenia takie jak astma i zapalenie oskrzeli wymagają jednak diagnozy i opieki lekarskiej, a roślina nie zastępuje konwencjonalnego leczenia tych chorób. Współczesna fitoterapia uznaje znaczenie odpowiedniego suszenia i przetwarzania kory, które utrzymują niską zawartość glikozydów cyjanogennych, a roślina często wchodzi w skład mieszanek z innymi gatunkami przeznaczonymi dla dróg oddechowych.
Homeopatia
W homeopatii lek przygotowuje się z nalewki macierzystej z kory, a w klasycznej materia medica występuje on zazwyczaj pod nazwą Prunus virginiana. Opisuje się go przy suchym, drażniącym kaszlu, zwłaszcza nasilającym się w nocy i w pozycji leżącej, oraz przy uczuciu ciężaru lub ucisku w klatce piersiowej. Wskazania te wynikają z własnych założeń homeopatii i nie zostały potwierdzone w badaniach klinicznych. Ból lub ucisk w klatce piersiowej oraz objawy sercowe wymagają natychmiastowej oceny lekarskiej i nigdy nie powinny być pozostawione wyłącznie domowym lub homeopatycznym środkom. Dobór potencji i częstotliwości stosowania homeopata ustala indywidualnie, zgodnie z objawami i konstytucją każdego pacjenta.
Przeciwwskazania i skutki uboczne
Toksyczność i ogólne środki ostrożności
Prunus serotina zawiera glikozydy cyjanogenne, takie jak amygdalina i prunazyna, które mogą uwalniać cyjanowodór (cyjanek), substancję silnie toksyczną, gdy tkanki rośliny zostaną uszkodzone, przeżute lub niewłaściwie przetworzone. Prunazynę zawiera również kora, a nie tylko liście: niewielka ilość cyjanowodoru, uwalniana w kontrolowany sposób, jest właśnie tradycyjną zasadą stojącą za działaniem przeciwkaszlowym (hamującym kaszel) przypisywanym korze. Różnica tkwi w stężeniu: suszona i prawidłowo przetworzona kora ma niską zawartość, natomiast zwiędłe liście, gałązki, pestki owoców i świeża kora (dopiero co zebrana, niewysuszona) mają wysoką zawartość i są trujące.
Dlatego należy stosować wyłącznie standaryzowane preparaty handlowe (syrop, nalewka) lub napar z suszonej kory przez krótki czas, nigdy długo gotowany odwar, i nigdy nie używać liści (świeżych ani zwiędłych), gałązek, pestek owoców ani świeżo zebranej kory. W przypadku utrzymującego się kaszlu należy przerwać stosowanie i zasięgnąć porady lekarskiej, ponieważ może on mieć przyczynę wymagającą diagnozy. Jeśli po jakimkolwiek kontakcie z rośliną wystąpią objawy takie jak ból głowy, dezorientacja, duszność, nudności czy zawroty głowy, należy natychmiast skorzystać z pomocy ratunkowej.
Przeciwwskazania szczególne
Nie należy stosować Prunus serotina w ciąży i w okresie karmienia piersią ze względu na ryzyko toksyczności dla płodu lub dziecka, ani u małych dzieci. Osoby z istniejącymi chorobami wątroby mogą rozważać stosowanie rośliny tylko z najwyższą ostrożnością i pod nadzorem lekarza, ponieważ wątroba jest głównym narządem uczestniczącym w detoksykacji. Stosowania powinny unikać także osoby ze stwierdzoną nadwrażliwością na rośliny z rodziny różowatych (Rosaceae).
Interakcje z lekami
Prunus serotina może wchodzić w interakcje z lekami uspokajającymi i innymi środkami hamującymi ośrodkowy układ nerwowy, takimi jak leki przeciwlękowe i nasenne, nasilając ich działanie i powodując nadmierną senność. Przed połączeniem rośliny z jakimkolwiek lekiem należy skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą, zwłaszcza w przypadku przyjmowania leków działających na układ nerwowy, ponieważ nadzór lekarski jest najbezpieczniejszym sposobem uniknięcia niepożądanych interakcji.
Ciekawostki
Cenne drewno
Drewno Prunus serotina jest bardzo cenione w stolarstwie i przemyśle meblarskim za urodę, czerwonobrązową barwę, która z czasem ciemnieje, oraz trwałość, dlatego wykorzystuje się je do produkcji eleganckich mebli, instrumentów muzycznych i szaf. Jego jakość często porównuje się z mahoniem, co czyni je popularnym wyborem do wyrobów najwyższej klasy na rynku północnoamerykańskim.
Gatunek inwazyjny w lasach europejskich
Poza Ameryką Północną historia gatunku wygląda zupełnie inaczej, ponieważ czeremcha amerykańska, sprowadzona do Europy jako drzewo ozdobne i leśne, stała się gatunkiem inwazyjnym w lasach Europy Środkowej, zwłaszcza w Holandii, Niemczech i Polsce. W tych regionach badania śledzą, jak konkuruje ona z gatunkami rodzimymi i zmienia funkcjonowanie ekosystemu leśnego, a jej sadzenie nie jest zalecane. W Polsce uznaje się ją za groźny gatunek inwazyjny w lasach, dlatego ten artykuł nie zaleca jej uprawy ani sadzenia i opisuje wyłącznie tradycyjne zastosowanie suszonej kory, dostępnej już w handlu preparatami ziołowymi.
Zastosowanie przez rdzenne ludy
Rdzenni mieszkańcy Ameryki Północnej wykorzystywali Prunus serotina na wiele sposobów. Kora służyła do przygotowywania leczniczych herbat na kaszel i przeziębienia, owoce jedzono na świeżo, suszone lub przetworzone na dżemy i napoje, a drewno wykorzystywano do wyrobu narzędzi i w budownictwie. Roślina odgrywała ważną rolę w utrzymaniu i medycynie tradycyjnej wielu ludów, co świadczy o głębokiej znajomości jej właściwości i zastosowań.
Charakterystyczny smak
Owoce czeremchy amerykańskiej mają słodko-kwaśny, lekko gorzki smak z nutami przypominającymi migdały, za które odpowiada niewielka ilość glikozydów cyjanogennych, i służą do aromatyzowania likierów, rumu i wódek, a z tym zwyczajem wiąże się angielska nazwa rum cherry. Jadalny jest wyłącznie dojrzały miąższ, a pestek nie należy rozgryzać ani połykać, ponieważ gromadzą związki toksyczne.
Najczęściej zadawane pytania
Czy czeremcha amerykańska i dzika czereśnia to ta sama roślina?
Nie, ponieważ po polsku nazwa dzika czereśnia oznacza dziko rosnącą europejską czereśnię (Prunus avium), czyli inny gatunek, i dlatego angielskiego wild cherry nie należy tłumaczyć w ten sposób dosłownie. Czeremcha amerykańska (Prunus serotina) to gatunek północnoamerykański, odrębny od pospolitej czereśni europejskiej, o własnym składzie i własnych zasadach bezpiecznego stosowania.
Czy czeremcha amerykańska jest bezpieczna?
Bezpieczeństwo zależy od części rośliny i sposobu przygotowania, ponieważ suszona i prawidłowo przetworzona kora wewnętrzna ma niską zawartość glikozydów cyjanogennych. Natomiast świeża kora, liście (świeże lub zwiędłe), gałązki i pestki mają wysoką zawartość i są trujące. Nawet suszoną korę należy stosować wyłącznie w standaryzowanych preparatach handlowych lub w postaci krótko parzonego naparu, przez krótki czas i nigdy jako długo gotowany odwar. Przed użyciem warto skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą, zwłaszcza w przypadku istniejących chorób lub przyjmowania leków.
Która część czeremchy amerykańskiej jest stosowana przy kaszlu?
Tradycja wykorzystuje suszoną korę wewnętrzną, której przypisuje działanie hamujące kaszel i wykrztuśne, wiązane z kontrolowanym uwalnianiem śladowych ilości cyjanowodoru z prunazyny. Obecnie zaleca się stosować ją wyłącznie w standaryzowanych syropach i nalewkach handlowych lub w postaci krótko parzonego naparu z suszonej kory, przez krótki czas, a jeśli kaszel się utrzymuje, zgłosić się do lekarza, ponieważ może mieć przyczynę wymagającą diagnozy.
Czy można stosować czeremchę amerykańską w ciąży?
Nie, stosowanie Prunus serotina jest przeciwwskazane w ciąży i w okresie karmienia piersią, ponieważ glikozydy cyjanogenne mogą stanowić zagrożenie dla płodu lub dziecka. Kobiety w ciąży i karmiące piersią powinny unikać wszelkich roślin leczniczych bez porady i ścisłego nadzoru lekarskiego, a ta sama ostrożność dotyczy małych dzieci, u których rośliny nie wolno stosować.
Czy czeremcha amerykańska wchodzi w interakcje z lekami?
Tak, Prunus serotina może wchodzić w interakcje z lekami uspokajającymi i innymi środkami hamującymi ośrodkowy układ nerwowy, nasilając ich działanie i powodując nadmierną senność. Należy poinformować lekarza lub farmaceutę o stosowaniu jakiejkolwiek rośliny leczniczej lub suplementu, aby uniknąć niepożądanych interakcji, i nie stosować tej rośliny na własną rękę.
Czy owoce czeremchy amerykańskiej są jadalne?
Miąższ dojrzałych owoców jest jadalny i tradycyjnie trafia do dżemów, kompotów i likierów, ale pestki gromadzą glikozydy cyjanogenne i nie wolno ich rozgryzać, rozgniatać ani połykać. Liście i gałązki również są trujące, zwłaszcza zwiędłe, i nie powinny być spożywane w żadnej postaci ani przez ludzi, ani przez zwierzęta.
Uwaga: ta treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady specjalisty. Przed zastosowaniem roślin leczniczych skonsultuj się z lekarzem lub fitoterapeutą, zwłaszcza w ciąży, w okresie karmienia piersią lub podczas przyjmowania leków.
Referencje i badania naukowe
Recenzowane Badania Naukowe (6)
- PMC2013 Luna-Vázquez FJ, et al. Nutraceutical value of black cherry Prunus serotina Ehrh. fruits: antioxidant and antihypertensive properties. Molecules. 2013.
- PMC2016 Luna-Vázquez FJ, et al. Role of Nitric Oxide and Hydrogen Sulfide in the Vasodilator Effect of Ursolic Acid and Uvaol from Black Cherry Prunus serotina Fruits. Molecules. 2016.
- PMC2010 Pairon M, et al. Multiple introductions boosted genetic diversity in the invasive range of black cherry (Prunus serotina; Rosaceae). Ann Bot. 2010.
- PMC2014 Rivero-Cruz B. Simultaneous quantification by HPLC of the phenolic compounds for the crude drug of Prunus serotina subsp. capuli. Pharm Biol. 2014.
- PMC2014 Santos Pimenta LP, et al. Quantitative analysis of amygdalin and prunasin in Prunus serotina Ehrh. using (1) H-NMR spectroscopy. Phytochem Anal. 2014.
- PMC2020 Telichowska A, et al. Phytopharmacological Possibilities of Bird Cherry Prunus padus L. and Prunus serotina L. Species and Their Bioactive Phytochemicals. Nutrients. 2020.
Źródła Instytucjonalne (1)
- GOV1990 USDA Forest Service. Silvics of North America: Prunus serotina Ehrh.. Agriculture Handbook 654. 1990.
