Olejek Arganowy na Skórę, Włosy i do Kuchni: Pełny Przewodnik

Niewiele olejów roślinnych zdobyło sławę tak szybko jak olejek arganowy. W nieco ponad dwie dekady przeszedł drogę z kuchni południowo-zachodniego Maroka na półki z kosmetykami na całym świecie. Ten przewodnik omawia drzewo, chemię, badania kliniczne i spółdzielnie, oddzielając to, co ma oparcie w nauce, od tego, co należy do tradycji.

Czym Jest Olejek Arganowy

Olejek arganowy pozyskuje się z nasion ciernistego drzewa z Maroka, znanego w nauce jako Sideroxylon spinosum L., a w większości badań i w nazewnictwie INCI wciąż opisywanego jako Argania spinosa (L.) Skeels. Gatunek należy do rodziny Sapotaceae, tej samej co drzewo shea. Zmiana nazwy wynikła z rewizji filogenetycznej z 2014 roku, która włączyła dawny rodzaj Argania do Sideroxylon. Ponieważ rynek nadal posługuje się starą nazwą, to ona widnieje na opakowaniach i w wyszukiwarkach. Wykorzystuje się nasiono, ukryte w bardzo twardej pestce w środku owocu. Olejek jest płynny w temperaturze pokojowej i składa się niemal wyłącznie z triglicerydów, czyli cząsteczek zbudowanych z trzech kwasów tłuszczowych połączonych z glicerolem. Występuje w dwóch wersjach: kosmetycznej, tłoczonej na zimno z surowych nasion, oraz spożywczej, wytwarzanej z nasion prażonych.

Pochodzenie i Historia Rośliny

Roślina i Miejsce Jej Występowania

Argania jest endemitem południowo-zachodniego Maroka, skupionym w regionie Souss-Massa i w okolicach Essaouiry, gdzie półsuchy klimat nie sprzyja większości innych drzew. Według FAO znosi temperatury do 50 °C, a jej głębokie korzenie chronią glebę przed erozją, co czyni ją naturalną barierą dla postępującej pustyni. W 1998 roku UNESCO uznało Rezerwat Biosfery Arganeraie o powierzchni około 2,5 mln hektarów, choć obszar faktycznie porośnięty arganią jest znacznie mniejszy. Owoc przypomina dużą oliwkę, a po wyschnięciu odsłania zdrewniałą pestkę z jednym do trzech nasion. Kozy wspinające się na gałęzie, by jeść liście i owoce, stały się najbardziej znanym obrazem regionu i należą do dawnego systemu rolno-leśno-pasterskiego, który łączy drzewo, uprawę i stado na tym samym terenie.

Świadectwa Historyczne

Linneusz opisał gatunek w 1753 roku w obrębie rodzaju Sideroxylon, a dopiero w XX wieku otrzymał on własny rodzaj Argania, dziś porzucony przez bazy taksonomiczne. Na długo wcześniej lud Amazighów (Berberów) wytwarzał już ten olej do gotowania oraz do pielęgnacji skóry i włosów. Ten zasób wiedzy trafił w 2014 roku na listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO. Cztery lata później FAO uznało system rolniczy Ait Souab-Ait Mansour za Globalnie Ważny System Dziedzictwa Rolniczego (GIAHS). Poza Marokiem olej zyskał skalę handlową dopiero na początku XXI wieku, gdy przemysł kosmetyczny zaczął dodawać go do kremów, mydeł i szamponów.

Jak Pozyskuje Się Olejek Arganowy

Wszystko zaczyna się od zbioru dojrzałych owoców, które suszy się na słońcu, zanim zostaną pozbawione miąższu. Potem następuje najbardziej pracochłonny etap, czyli rozłupywanie pestek w celu wydobycia nasion, w dużej części produkcji wciąż wykonywane ręcznie, za pomocą kamieni. W tradycyjnej metodzie domowej kobiety mielą nasiona i ugniatają masę z odrobiną ciepłej wody, aż olej się oddzieli. Według FAO z 50 kg owoców uzyskuje się w ten sposób około pół litra. Mechaniczne tłoczenie na zimno, stosowane przez spółdzielnie i zakłady przemysłowe, obywa się bez wody, lepiej chroni jakość produktu końcowego i daje około 43% oleju w stosunku do masy nasion. Ekstrakcja rozpuszczalnikiem osiąga z kolei 50-55%, ale daje olej o gorszych cechach sensorycznych, przeznaczony do zastosowań przemysłowych. W przypadku wersji spożywczej nasiona są prażone przed tłoczeniem, co przyciemnia barwę i nadaje aromat orzechów laskowych.

Skład i Właściwości Olejku Arganowego

Około 99% olejku arganowego stanowią triglicerydy, a reszta, zwana frakcją niezmydlającą się, skupia wiele związków odróżniających go od innych olejów.

Profil Kwasów Tłuszczowych

Zawartość poszczególnych kwasów zależy od pochodzenia drzew, metody ekstrakcji i laboratorium, dlatego poniżej podano typowe zakresy opisywane w literaturze.

Ponieważ około 80% kwasów tłuszczowych to kwasy nienasycone, olejek pozostaje płynny w temperaturze pokojowej. Jego liczba jodowa, która mierzy stopień nienasycenia, wynosi według przeglądu z 2022 roku od 91 do 110, czyli więcej niż w oliwie z oliwek (75-94) i mniej niż w olejach bardzo bogatych w kwas linolowy, takich jak słonecznikowy, gdzie zbliża się do 130.

Frakcja Niezmydlająca Się i Przeciwutleniacze

Frakcja niezmydlająca się stanowi około 1% i obejmuje karotenoidy, polifenole, skwalen, sterole oraz tokoferole. Tokoferole, czyli formy witaminy E, występują w dużych ilościach, w wielu analizach powyżej 600 mg/kg, z przewagą gamma-tokoferolu. Uwagę zwracają też sterole, ponieważ w arganie dominują schottenol i spinasterol, a nie beta-sitosterol, który przeważa w większości olejów roślinnych. Kampesterolu prawie w nim nie ma, a laboratoria wykorzystują ten szczegół do wykrywania zafałszowań. Wśród polifenoli, obecnych w niewielkich ilościach, zidentyfikowano katechinę, kwas kawowy, kwas wanilinowy i tyrozol. W testach przyspieszonego utleniania olej prażony jest bardziej odporny na jełczenie niż surowy olejek kosmetyczny, co badacze przypisują produktom prażenia, fosfolipidom i tokoferolom.

Co Mówią Badania Naukowe o Olejku Arganowym

Większość badań nad olejkiem arganowym przeprowadzono w laboratorium lub na zwierzętach, a badania kliniczne z udziałem ludzi pozostają nieliczne i obejmują małe grupy. Dwa najczęściej cytowane pochodzą od tego samego marokańskiego zespołu i objęły 60 kobiet po menopauzie, podzielonych na dwie grupy po 30 osób. Połowa spożywała jadalny olej arganowy, a druga połowa oliwę z oliwek, przy czym wszystkie przez 60 dni nakładały kosmetyczny olejek arganowy na jedno przedramię. W badaniu dotyczącym elastyczności, opublikowanym w 2015 roku, parametry mierzone kutometrem poprawiły się zarówno przy spożyciu, jak i przy stosowaniu miejscowym. W analizie nawilżenia, opublikowanej w 2014 roku, utrata wody przez skórę zmniejszyła się, a zawartość wody w naskórku wzrosła przy obu formach stosowania.

To ciekawe wyniki, ale ich wartość ograniczają mała próba, krótki czas trwania, brak miejscowego porównania z innym olejem i brak powtórzenia przez niezależne zespoły. Poza ludzką skórą brazylijskie badanie z 2013 roku na odciętych pasmach włosów sugeruje, że preparaty z olejkiem arganowym zmniejszały utratę białka po farbowaniu oksydacyjnym. Przegląd Lina i współpracowników z 2018 roku wspomina też o lepszym gojeniu się oparzeń drugiego stopnia u szczurów, przypominając jednak, że przeniesienie wyników eksperymentalnych do praktyki klinicznej wymaga większych badań. Na razie całość danych pozwala traktować olejek arganowy jako przyzwoity kosmetyk nawilżający, a nie jako leczenie jakiejkolwiek choroby skóry.

Zastosowania Tradycyjne i Zapisy Etnobotaniczne

W południowo-zachodnim Maroku olej arganowy zawsze był najpierw pożywieniem, a dopiero potem kosmetykiem. Rodziny Amazighów używają go do przyprawiania potraw, maczania chleba przy śniadaniu i przyrządzania amlou, pasty z prażonych migdałów, miodu i oleju arganowego. W pielęgnacji skóry i włosów tradycja odnotowuje stosowanie go na suchość, dla nadania włosom połysku i przeciw infekcjom skóry, bez potwierdzenia klinicznego żadnego z tych wskazań. Inne części drzewa pełnią w lokalnej gospodarce własne funkcje: liście i miąższ karmią stado, wytłoki pozostałe po tłoczeniu stają się paszą, a drewno służy jako opał. To pełne wykorzystanie drzewa, przekazywane z pokolenia na pokolenie, UNESCO opisuje jako niematerialne dziedzictwo związane z arganią.

Olejek Arganowy do Skóry

Nawilżenie

Dzięki dużej zawartości kwasu oleinowego i linolowego olejek arganowy działa jako emolient, wypełniając przestrzenie między komórkami zewnętrznej warstwy skóry, przez co jej powierzchnia staje się bardziej miękka w dotyku. Ten efekt widać w badaniu z 2014 roku z udziałem kobiet po menopauzie, w którym codzienne nakładanie zmniejszyło transepidermalną utratę wody. Zwykle lepiej sprawdza się na jeszcze wilgotnej skórze, tuż po kąpieli, gdy olejek pomaga zatrzymać obecną w niej wodę.

Bariera Skórna

Kwas linolowy uczestniczy w tworzeniu ceramidów, lipidów utrzymujących barierę skórną w dobrym stanie, dlatego oleje zawierające go w większej ilości często bada się w tym kontekście. W przypadku arganu dostępne dane od ludzi pochodzą z tego samego niewielkiego badania, więc stanowią przesłankę, a nie dowód.

Rozstępy i Blizny

Brakuje solidnych badań klinicznych nad samym olejkiem arganowym w zapobieganiu rozstępom lub ich zmniejszaniu. Wstępne rumuńskie badanie z 2016 roku z udziałem 22 ochotników testowało krem zawierający olejek arganowy i odnotowało poprawę elastyczności naskórka w badaniu ultrasonograficznym, nie mierząc jednak samych rozstępów. Przeglądy dotyczące preparatów miejscowych na rozstępy ciążowe również nie wykazują wyraźnej przewagi żadnego oleju, więc obietnice tego rodzaju nie mają podstaw. Dane o gojeniu pochodzą z badań oparzeń u szczurów i nadal wymagają potwierdzenia u ludzi.

Paznokcie i Skórki

Jedna lub dwie krople wmasowane wieczorem w skórki zmiękczają skórę wokół paznokci i maskują jej przesuszony wygląd, co jest efektem czysto emoliencyjnym. Choć nie ma badań poświęconych łamliwym paznokciom, taki sposób użycia jest prosty i wiąże się z niskim ryzykiem.

Olejek Arganowy do Włosów

Kwas laurynowy z oleju kokosowego ma małą, liniową cząsteczkę, więc łatwiej wnika do kory, czyli wewnętrznej części włosa. Olejek arganowy składa się natomiast głównie z długołańcuchowych nienasyconych kwasów tłuszczowych, dlatego działa przede wszystkim na powierzchni, gdzie natłuszcza kutykulę, warstwę łusek okrywającą włos. W ten sposób zmniejsza tarcie między włosami i tworzy cienką warstewkę, która nadaje połysk i ogranicza puszenie się. Częściowe wnikanie jest możliwe, ale widoczny efekt wynika głównie z tego zewnętrznego uszczelnienia.

Badanie z 2013 roku na farbowanych pasmach to wynik laboratoryjny uzyskany na odciętych włosach, bez udziału ochotników. Nie ma dowodów, że olejek przyspiesza wzrost włosów lub wzmacnia cebulki, a wrażenie mocniejszego włosa bierze się z mniejszego łamania się wskutek tarcia. Przy cienkich włosach wystarczy kilka kropli na końcówki, natomiast włosy grube, kręcone lub mocno skręcone zwykle znoszą większe ilości bez obciążenia.

Zastosowanie Kulinarne

Jadalny olej arganowy istnieje, ale to inny produkt. Wytwarzany z prażonych nasion, ma ciemniejszą, bursztynową barwę i smak przypominający orzechy laskowe. Używa się go na surowo do amlou, kuskusu, pieczywa podawanego na śniadanie i sałatek. Olejek kosmetyczny pochodzi natomiast z surowych nasion i nie zawsze przechodzi kontrole wymagane dla żywności, dlatego nie powinien trafiać do kuchni. Na marokańskim stole olej jadalny służy zwykle do wykończenia potraw, bez silnego podgrzewania. Przy zakupie szukaj na etykiecie wyraźnej informacji o przeznaczeniu spożywczym.

Jak Stosować Olejek Arganowy w Praktyce

Przed pierwszym użyciem wykonaj próbę uczuleniową, nakładając kroplę na wewnętrzną stronę przedramienia i obserwując to miejsce przez 24-48 godzin. Jeśli pojawi się obrzęk, swędzenie lub zaczerwienienie, nie stosuj produktu. Po udanej próbie poniższe ilości mogą posłużyć za punkt wyjścia.

• Ciało: 1-2 ml, czyli około pół łyżeczki, tuż po kąpieli, na najbardziej suche miejsca, takie jak golenie, kolana i łokcie.
• Twarz: 2-3 krople ogrzane w dłoniach i wciśnięte w jeszcze wilgotną skórę, wieczorem, po oczyszczeniu.
• Włosy: 2-4 krople rozprowadzone na suchych lub wilgotnych końcówkach albo 5-10 ml na długość i końce jako zabieg przed myciem, na 30 minut.

Na co dzień dobrze sprawdzają się trzy proste połączenia.

• Lekkie serum do twarzy: 10 ml olejku arganowego i 10 ml oleju jojoba w ciemnej butelce z zakraplaczem.
• Maska do włosów: 1 łyżka (15 ml) olejku arganowego i 2 łyżki odżywki, na 20 minut przed spłukaniem.
• Wzbogacony krem do rąk: 3 krople olejku arganowego wymieszane z porcją bezzapachowego kremu nawilżającego tuż przed nałożeniem.

Butelkę przechowuj szczelnie zamkniętą, z dala od światła i ciepła, i przestrzegaj daty podanej na etykiecie. Ponieważ mniej więcej jedną trzecią kwasów tłuszczowych stanowi kwas linolowy, w ciepłym otoczeniu lodówka pomaga dłużej zachować świeżość. Lekkie zmętnienie wywołane chłodem znika, gdy olejek wraca do temperatury pokojowej.

Jak Wybrać Dobry Olejek Arganowy

Pierwszym krokiem jest przeczytanie składu. W nazewnictwie INCI czysty olejek zawiera wyłącznie Argania Spinosa Kernel Oil. Każdy inny składnik, taki jak Helianthus Annuus Seed Oil (słonecznik), parfum czy silikony typu dimethicone, wskazuje na mieszankę. Wiele produktów do włosów sprzedawanych jako olejek arganowy to w rzeczywistości bazy silikonowe z niewielkim dodatkiem olejku. Określenia "tłoczony na zimno" i "virgin" oznaczają olej nierafinowany, natomiast olej rafinowany i dezodoryzowany jest niemal bezbarwny i bezwonny, przydatny w recepturach, ale uboższy w związki występujące w małych ilościach.

Surowy olejek kosmetyczny powinien mieć jasnozłotą barwę i delikatny zapach, lekko orzechowy i ziołowy. Silna woń prażenia w produkcie do skóry sugeruje prażone nasiona lub mieszankę. Wybieraj szkło bursztynowe lub ciemne, w małych butelkach, i unikaj przezroczystego plastiku wystawionego na światło. Istnieją certyfikaty takie jak COSMOS, Ecocert, Fair for Life i USDA Organic, a każda jednostka certyfikująca pozwala sprawdzić znak na swojej stronie internetowej. Pamiętaj jednak, że znak sprawiedliwego handlu informuje o warunkach pracy, a nie o czystości produktu.

Najbardziej znanym zafałszowaniem jest rozcieńczanie tańszymi olejami, na przykład słonecznikowym, które laboratoria wykrywają po obecności kampesterolu lub kwasu alfa-linolenowego powyżej oczekiwanego poziomu. Zjełczały olej zdradza z kolei zapach farby lub kitu szklarskiego, lepkość w dotyku i gorzki smak, a w takim przypadku najlepiej go wyrzucić.

Olejek Arganowy na Tle Podobnych Olejów

Tabela zestawia argan z trzema olejami, które konkurują o to samo miejsce w codziennej pielęgnacji, podając ogólne dane o składzie i zastosowaniu.

Z technicznego punktu widzenia jojoba to płynny wosk, a nie olej, co tłumaczy jej większą stabilność. Olej z dzikiej róży utlenia się natomiast szybciej z powodu kwasów omega-3, a argan plasuje się pośrodku pod względem komfortu, stabilności i wszechstronności.

Bezpieczeństwo, Alergie i Przeciwwskazania do Stosowania Olejku Arganowego

Panel Ekspertów Cosmetic Ingredient Review (CIR) ocenia składniki kosmetyczne w Stanach Zjednoczonych. W 2017 roku uwzględnił olejek arganowy w szerokiej ocenie olejów roślinnych i stwierdził, że oleje te są bezpieczne przy opisanych praktykach stosowania i stężeniach. Nie wyklucza to indywidualnych reakcji, które występują i są udokumentowane.

W literaturze opisano przypadki alergicznego kontaktowego zapalenia skóry po zastosowaniu kosmetycznym. W 2010 roku francuscy badacze opisali anafilaksję po olejku arganowym u dorosłego mężczyzny, z uczuleniem potwierdzonym testami skórnymi i analizą białek oleju. Takie przypadki pozostają rzadkie. Brak danych o reakcjach krzyżowych z orzechami czy z masłem shea, pochodzącym z tej samej rodziny Sapotaceae. Mimo to osoby uczulone na te produkty powinny wykonać próbę uczuleniową ze szczególną uwagą, a jeśli w przeszłości wystąpiła u nich ciężka reakcja, najpierw porozmawiać z alergologiem.

W ciąży i podczas karmienia piersią nie ma badań poświęconych bezpieczeństwu stosowania na skórę, ale literatura nie opisuje też ostrzeżeń dotyczących kosmetycznego stosowania w małych ilościach ani zwykłego spożycia. W razie wątpliwości unikaj produktów zmieszanych z olejkami eterycznymi. U małych dzieci stosuj minimalne ilości, zawsze po próbie, i nie nakładaj olejku na uszkodzoną skórę bez konsultacji z pediatrą. W przypadku psów i kotów nie znaleźliśmy danych o bezpieczeństwie, dlatego o stosowaniu powinien zdecydować weterynarz. Nie opisano też interakcji z lekami przy stosowaniu na skórę.

Zrównoważony Rozwój i Wpływ Społeczny

Argania zapewnia dochód wielu rodzinom wiejskim, a jednocześnie cierpi z powodu nadmiernego wypasu, przedłużających się susz i wycinki na opał. Od lat 90. XX wieku powstawały spółdzielnie kobiet, które zaczęły rozłupywać pestki, tłoczyć i sprzedawać olej, zarabiając na własny rachunek. W regionie produkt zyskał przydomek złota kobiet. Obecnie sektor obejmuje setki małych przedsiębiorstw, w większości spółdzielni, z których część zrzesza się w związkach takich jak UCFA. Model ten wciąż jednak boryka się z problemami. Reportaże wskazują na płace poniżej krajowego minimum w części łańcucha dostaw, pośredników zgarniających największą marżę i tłocznie przemysłowe płacące niewiele za owoce. Dla kupującego znaki sprawiedliwego handlu i możliwość prześledzenia, z której spółdzielni pochodzi olej, to najbardziej konkretny sposób, by wspierać osoby wykonujące pracę ręczną. Od 2021 roku ONZ obchodzi 10 maja jako Międzynarodowy Dzień Arganii, co wzmacnia ochronę drzewa i jego systemu rolniczego.

Najczęściej Zadawane Pytania