Olej z pestek moreli: zastosowanie, skład i bezpieczeństwo

Olej z pestek moreli trafia do wielu olejków do masażu i bezzapachowych kremów do ciała, gdzie w składzie figuruje jako Prunus Armeniaca Kernel Oil, więc kto ich używa, najpewniej miał już z nim kontakt. Choć nie ma głośnej reputacji, jego historia wiedzie przez udomowienie azjatyckiego owocu i chemię olejów bogatych w kwas oleinowy. Prowadzi też przez jeden z najbardziej znanych przypadków oszustwa zdrowotnego XX wieku. Ten poradnik oddziela to, co potwierdzają analizy laboratoryjne, od tego, co odnotowała tradycja, i od tego, czego z pestką nie należy robić nigdy.

Czym jest olej z pestek moreli

Olej z pestek moreli to tłusty olej roślinny pozyskiwany z nasion moreli, owocu gatunku Prunus armeniaca L. Gatunek należy do rodziny Rosaceae (różowate), tej samej co migdałowiec i brzoskwinia, a to pokrewieństwo pomaga wyjaśnić, dlaczego oleje z ich nasion są do siebie tak podobne. Surowcem nie jest ani miąższ, ani zdrewniała pestka, lecz ukryte w niej jasne nasiono, które handel nazywa jądrem moreli. Płynny w temperaturze pokojowej i złożony niemal wyłącznie z triglicerydów (glicerolu połączonego z trzema kwasami tłuszczowymi), zaliczany jest do olejów, a nie do maseł czy wosków. Angielska nazwa apricot kernel oil często widnieje na etykietach produktów z importu, obok nazwy INCI. Przemysł ceni go za lekkość i niemal neutralny zapach, choć wersje tłoczone na zimno z gorzkich nasion mogą delikatnie przypominać marcepan.

Pochodzenie i historia rośliny

Roślina i miejsca uprawy

Morela to drzewo niskie lub średniej wysokości, które do obfitego kwitnienia potrzebuje zimowego chłodu. Kwiaty otwierają się wcześnie, jeszcze pod koniec zimy, dlatego drzewo cierpi z powodu późnych przymrozków i najlepiej rośnie tam, gdzie zimy są chłodne, a wiosny suche. W 2021 roku w badaniu opublikowanym w Nature Communications zsekwencjonowano około 600 genomów moreli. Autorzy wykazali, że morele europejskie i chińskie tworzą dwie odrębne grupy genetyczne, udomowione niezależnie od siebie z dzikich populacji Azji Środkowej. Dziś Turcja należy do największych producentów na świecie, a region Malatya, słynący z suszonych moreli, dostarcza również dużych ilości pestek. Znaczna część tych pestek to pozostałość po przemyśle suszonych owoców, co tłumaczy obfitą podaż i niską cenę oleju.

Zapiski historyczne

Epitet armeniaca pochodzi z łaciny i nawiązuje do Armenii, skąd owoc dotarł do świata grecko-rzymskiego. W ten sposób Rzymianie nazwali armeńską roślinę, która pochodziła ze znacznie dalszego wschodu. Stamtąd uprawa rozprzestrzeniła się po basenie Morza Śródziemnego, a kilka stuleci później po Europie Środkowej. W zachodnich Himalajach nasiono poszło inną drogą, bo górskie społeczności od pokoleń tłoczą pestki dzikich moreli na własny użytek. Z kolei w farmakopei chińskiej jako tradycyjny surowiec leczniczy występuje gorzkie nasiono, a nie olej, co ma znaczenie dla części poświęconej bezpieczeństwu. Przemysłowe wykorzystanie na dużą skalę jest jednak stosunkowo nowe i rozwija się razem z przetwórstwem suszonych owoców i konserw.

Jak pozyskuje się olej z pestek moreli

Najpierw pestki oddziela się od miąższu, suszy i rozłupuje. Uwolnione nasiono jest bogate w olej, który zwykle stanowi blisko połowę jego masy, zależnie od odmiany i regionu. Przy tłoczeniu na zimno prasa ślimakowa zgniata nasiona bez zewnętrznego ogrzewania, a olej spływa czysty, o słomkowożółtej barwie i łagodnym zapachu. Ta metoda lepiej chroni tokoferole, ale zostawia w makuchu więcej oleju niż ekstrakcja rozpuszczalnikiem. Ponieważ samo tarcie ślimaka nagrzewa masę, rzetelni producenci kontrolują prędkość prasy, żeby nie obniżyć jakości.

Ekstrakcja rozpuszczalnikiem, prawie zawsze heksanem, pozwala odzyskać więcej oleju, ale wymaga późniejszej rafinacji. Rafinacja neutralizuje wolne kwasy tłuszczowe, rozjaśnia i dezodoryzuje olej. Powstaje produkt niemal bezbarwny, bezwonny i trwalszy, choć uboższy o część przeciwutleniaczy. Istnieje też ekstrakcja nadkrytycznym CO₂, czysta i wydajna, ale kosztowna, spotykana głównie w badaniach i w liniach premium. Amigdalina natomiast, dobrze rozpuszczalna w wodzie i słabo w tłuszczach, pozostaje zasadniczo w makuchu, czyli stałej pozostałości po tłoczeniu.

Skład i właściwości oleju z pestek moreli

Profil kwasów tłuszczowych

W oleju z pestek moreli dominuje kwas oleinowy, jednonienasycony kwas omega-9, a za nim plasuje się linolowy, wielonienasycony kwas omega-6. Poniższe zakresy są przybliżone i opierają się na analizach odmian z Turcji i Pakistanu. Proporcja kwasu oleinowego do linolowego wyraźnie zmienia się w zależności od odmiany i klimatu, więc pojedyncza próbka może się w nich nie mieścić.

Dzięki około 90% nienasyconych kwasów tłuszczowych olej pozostaje płynny w temperaturze pokojowej. Liczba jodowa, która mierzy stopień nienasycenia, oraz liczba zmydlenia mieszczą się w zakresach zbliżonych do oleju ze słodkich migdałów. Ponieważ kwasów omega-3 jest w nim niewiele, stabilność oksydacyjna jest dobra jak na tak nienasycony olej. Komedogenność, czyli skłonność do zatykania porów, podaje się w niestandaryzowanych skalach, które w dużej mierze wywodzą się ze starych modeli zwierzęcych i nie dają się bezpiecznie przenieść na ludzką skórę.

Frakcja niezmydlająca się i przeciwutleniacze

Frakcja niezmydlająca się, czyli ta, która w reakcji z zasadą nie zamienia się w mydło, jest niewielka i obejmuje tokoferole, sterole oraz barwniki. Badanie z 2007 roku, obejmujące dziewięć odmian z Malatyi, wykazało cztery formy tokoferolu z przewagą gamma-tokoferolu, na poziomie około 475 mg/kg. W tej samej pracy zidentyfikowano sześć fitosteroli, wśród których przodował beta-sitosterol. W odmianach pakistańskich zawartość gamma-tokoferolu wynosiła od 330 do 520 mg/kg, co zgadza się z wynikami tureckimi. Takie profile steroli pomagają zresztą scharakteryzować olej i porównać go z innymi olejami z rodziny Rosaceae. Polifenole występują w małych ilościach i silnie zależą od metody ekstrakcji, przy czym najwięcej jest ich w olejach tłoczonych na zimno.

Co nauka wykazała na temat oleju z pestek moreli

Badania nad olejem z pestek moreli są solidne pod względem chemii i słabe pod względem klinicznym. Dziesiątki prac opisują kwasy tłuszczowe, sterole i tokoferole odmian z wielu krajów. Nie znaleźliśmy jednak kontrolowanego badania klinicznego, w którym czysty olej przetestowano by na skórze lub włosach z udziałem liczącej się liczby ochotników. Korzyści przypisywane mu przez rynek wynikają więc z wnioskowania na podstawie składu, a nie z bezpośredniego porównania z placebo.

Najmocniejsze dane dotyczą bezpieczeństwa. W 2017 roku panel ekspertów Cosmetic Ingredient Review (CIR) ocenił 244 oleje roślinne, w tym olej morelowy. Uznał, że oleje te są bezpieczne w opisanych praktykach stosowania kosmetycznego, z niskim potencjałem drażniącym i uczulającym. Ta opinia dotyczy jednak bezpieczeństwa, a nie skuteczności.

Poza tym istnieją prace laboratoryjne nad działaniem przeciwutleniającym i przeciwdrobnoustrojowym in vitro, których wyniki wciąż mocno różnią się między próbkami. Są też badania na zwierzętach z ekstraktami z pestek, a nie z olejem, więc ich wyników nie da się przenieść na kosmetyk w butelce.

Wreszcie istnieje przegląd Cochrane z 2015 roku dotyczący laetrilu, preparatu z amigdaliny sprzedawanego jako rzekoma witamina B17. Jego autorzy nie znaleźli żadnego kontrolowanego badania, które potwierdzałoby korzyści w leczeniu raka, za to wskazali na poważne ryzyko zatrucia cyjankiem. Laetril nie jest prawdziwą witaminą, to udokumentowane oszustwo marketingowe.

Tradycyjne zastosowania i zapiski etnobotaniczne

W wioskach zachodnich Himalajów olej z pestek dzikich moreli ma odnotowane tradycyjne zastosowanie do ochrony skóry przed suchym chłodem i wygładzania włosów, bez potwierdzenia klinicznego. Te same relacje wspominają o oleju w lampach olejowych i w miejscowej kuchni, zawsze z pestek przetwarzanych przez samą społeczność. Do europejskiej tradycji olejków do masażu wszedł jako tańsza alternatywa dla oleju migdałowego, a utrwalił się tam dzięki przyjemnej konsystencji, nie dzięki badaniom. W tradycyjnej medycynie chińskiej całe gorzkie nasiono (ku xing ren) ma odnotowane tradycyjne zastosowanie przy kaszlu, bez potwierdzenia klinicznego. Takie użycie wiąże się z realnym ryzykiem zatrucia i nie należy go powtarzać w domu. Żaden z tych zapisów nie dotyczy jednak przemysłowego oleju kosmetycznego, który kupuje się dziś.

Olej z pestek moreli w pielęgnacji skóry

Nawilżanie

Jak każdy olej roślinny działa przede wszystkim jako emolient i lekki środek okluzyjny: wypełnia przestrzenie między komórkami zewnętrznej warstwy skóry i ogranicza utratę wody. Jest bardziej płynny niż olej ze słodkich migdałów, co odpowiada osobom o skórze normalnej i suchej, które nie lubią tłustego uczucia. Nałożony na jeszcze wilgotną skórę po kąpieli zapewnia komfort, który utrzymuje się dłużej.

Bariera skórna

Literatura dermatologiczna opisuje kwas linolowy jako składnik ważnych lipidów bariery skórnej i tą logiką często uzasadnia się stosowanie olejów roślinnych na przesuszoną skórę, choć olej morelowy zawiera mniej kwasu linolowego niż olej słonecznikowy czy olej z pestek winogron. Dominujący w nim kwas oleinowy bada się natomiast jako czynnik ułatwiający przenikanie substancji przez warstwę rogową, co przy osłabionej skórze może nie być idealne. Dlatego osoby z aktywnym zapaleniem skóry mogą woleć przebadane preparaty i poradę dermatologa.

Paznokcie i skórki

Olej zmiękcza skórki wokół paznokcia i ułatwia ich odsuwanie bez ranienia, co jest mechanicznym efektem natłuszczenia. Zwykle wystarczą jedna lub dwie krople wmasowane wieczorem.

Olej z pestek moreli do włosów

Na włosach olej działa głównie powierzchniowo. Laboratoryjne badania na pasmach sugerują, że olej kokosowy wnika we włókno włosa głębiej niż większość olejów, a dla oleju morelowego brak porównywalnych danych. Od oleju z pestek moreli można więc oczekiwać przede wszystkim natłuszczenia kutykuli, czyli zewnętrznej warstwy łusek włosa. Dzięki temu pasma przesuwają się z mniejszym tarciem, mniej się plączą i lepiej odbijają światło.

Jest lekki, więc obciąża włosy mniej niż gęste oleje i pasuje do włosów cienkich lub falowanych, pod warunkiem że nakłada się go tylko na długość i końce. Można go też użyć przed myciem, nakładając 20 do 30 minut wcześniej, żeby ograniczyć przesuszenie wywołane silnymi detergentami. Nie ma jednak dowodów na to, że działa na cebulki albo pobudza wzrost włosów, a uporczywe wypadanie wymaga konsultacji dermatologicznej. Przy przetłuszczającej się skórze głowy najlepiej stosować go oszczędnie albo wcale, bo każdy dodatkowy olej może obciążyć nasadę.

Zastosowanie spożywcze

W niektórych regionach uprawy olej z pestek moreli bywa używany w lokalnej kuchni. Na większości rynków nie jest jednak regulowanym olejem spożywczym. Produkt ze sklepów kosmetycznych, aptek z działem receptury i sklepów z artykułami do aromaterapii jest wytwarzany i etykietowany do użytku zewnętrznego. Dlatego nie spożywaj oleju kosmetycznego, nie stosuj go jako suplementu i nigdy nie jedz surowych pestek moreli, czyli niebezpiecznej części owocu. Kto szuka oleju stołowego o podobnym profilu, znajdzie regulowaną i dobrze przebadaną opcję w oliwie z oliwek.

Jak stosować olej z pestek moreli w praktyce

Przed pierwszym użyciem wykonaj próbę uczuleniową. Nałóż kroplę na wewnętrzną stronę przedramienia, przykryj plastrem i obserwuj przez 24 do 48 godzin. Jeśli pojawi się zaczerwienienie, swędzenie lub obrzęk, nie stosuj oleju.

Na twarz wystarczą dwie lub trzy krople ogrzane w dłoniach i wciśnięte w wilgotną skórę, najlepiej wieczorem. Na nogi i ręce po kąpieli wystarczy 5 do 10 ml. Do masażu ogrzej butelkę przez kilka minut w letniej kąpieli wodnej i użyj około 15 ml na plecy.

Trzy proste połączenia:

• Balsam do skórek: 10 ml oleju z pestek moreli i 2 g wosku pszczelego roztopione razem w kąpieli wodnej i przelane do małego słoiczka.
• Olej do relaksującego masażu: 30 ml oleju z pestek moreli z 6 kroplami olejku eterycznego z lawendy, co daje rozcieńczenie około 1% dla dorosłych.
• Olejowanie suchych końcówek przed myciem: 5 ml oleju z pestek moreli z 5 ml oleju arganowego, na długość włosów, 30 minut przed umyciem głowy.

Aby olej dłużej zachował świeżość, trzymaj butelkę szczelnie zamkniętą, z dala od światła i ciepła, bo tlen i temperatura przyspieszają jełczenie. Choć olej jest stosunkowo stabilny, przechowywanie go po otwarciu w lodówce pomaga wydłużyć termin przydatności, zwłaszcza w przypadku wersji tłoczonej na zimno.

Jak wybrać dobry olej z pestek moreli

Zacznij od etykiety. Czysty olej ma w składzie INCI jeden składnik, Prunus Armeniaca Kernel Oil, czasem z dodatkiem tokoferolu jako przeciwutleniacza. Jeśli pojawiają się inne oleje, kompozycja zapachowa albo ogólnikowe określenie olej bazowy bez szczegółów, chodzi o mieszankę.

Metoda produkcji również powinna być jasno podana na opakowaniu. Oznaczenie tłoczony na zimno i nierafinowany wskazuje na olej słomkowożółty, o łagodnym zapachu, który może przypominać marcepan. Rafinowany jest natomiast niemal bezbarwny i bezwonny, tańszy i trwalszy, ale ma mniej tokoferoli. Oba nadają się do kosmetyki, o ile pochodzą od zaufanego producenta i są sprzedawane w butelce z bursztynowego szkła lub z nieprzezroczystego materiału.

Dostępne są wersje z certyfikatem ekologicznym, który poświadcza pochodzenie i zasady przetwarzania, choć nie gwarantuje działania. Sam olej z pestek moreli jest zresztą klasycznym środkiem do fałszowania oleju ze słodkich migdałów, bo ma podobny profil kwasów tłuszczowych i kosztuje mniej. Takiej podmiany prawie nie da się wyczuć węchem, więc wykryć ją może tylko analiza laboratoryjna, o czym piszemy szerzej w naszym poradniku o oleju ze słodkich migdałów.

Zjełczały olej rozpoznasz wreszcie po zapachu farby, kitu szklarskiego lub starych orzechów oraz po gęstszej konsystencji. W takim przypadku wyrzuć go.

Olej z pestek moreli na tle podobnych olejów

Olej morelowy i olej ze słodkich migdałów są w większości przepisów niemal wymienne, choć morelowy bywa nieco bardziej płynny. Olej z pestek winogron utlenia się szybciej z powodu kwasu linolowego. Makadamia z kolei wyróżnia się kwasem palmitooleinowym, rzadkim w olejach roślinnych.

Olej z pestek moreli: bezpieczeństwo, alergie i przeciwwskazania

Pestki moreli, zwłaszcza odmian gorzkich, zawierają amigdalinę, która podczas trawienia uwalnia cyjanek. Jedzenie surowych pestek jest niebezpieczne, a już kilka sztuk może wywołać zatrucie u osoby dorosłej. Olej z pestek moreli stosowany w kosmetyce to co innego: podczas tłoczenia amigdalina zostaje w stałej pozostałości, a gotowy olej służy do użytku zewnętrznego. Nie stosuj oleju ani pestek jako suplementu, herbaty ani alternatywnej terapii jakiejkolwiek choroby.

W 2016 roku Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) ustalił ostrą dawkę referencyjną na poziomie 20 µg cyjanku na kilogram masy ciała. Według obliczeń urzędu wystarczą trzy małe surowe pestki albo jedna duża, by dorosły przekroczył ten limit. W przypadku małego dziecka wystarczy już jedna pestka. W oleju kosmetycznym pozostają natomiast co najwyżej śladowe ilości benzaldehydu, odpowiedzialnego za zapach gorzkich migdałów, bez znaczenia toksykologicznego przy stosowaniu na skórę.

Na skórze olej ma według CIR niski potencjał drażniący, ale indywidualne reakcje alergiczne się zdarzają. Ostrożność dotyczy zwłaszcza osób, które reagują już na inne owoce z rodziny Rosaceae, takie jak brzoskwinie, czereśnie i śliwki. Osoby uczulone na orzechy i inne nasiona oleiste powinny wykonać próbę uczuleniową ze szczególną uwagą. W ciąży i podczas karmienia piersią brakuje ukierunkowanych badań, a umiarkowane stosowanie zewnętrzne podlega tym samym zasadom co w przypadku innych olejów roślinnych niskiego ryzyka, nigdy jednak spożywanie. U niemowląt i dzieci wybieraj produkty przeznaczone dla danego wieku i porozmawiaj z pediatrą przed nałożeniem oleju na uszkodzoną skórę. Przechowuj pestki i butelki poza zasięgiem dzieci i zwierząt domowych, dla których pestka również jest toksyczna.

Zrównoważony rozwój i wpływ społeczny

Olej z pestek moreli jest przede wszystkim produktem ubocznym. Pestki zostają po produkcji suszonych moreli, przecierów i konserw, a przerabianie ich na olej sprawia, że ogromna ilość pestek nie trafia do odpadów. Makuch z tłoczenia i zdrewniałe łupiny również mają badane zastosowania przemysłowe, co jeszcze bardziej ogranicza marnotrawstwo.

W Turcji łańcuch dostaw koncentruje się wokół Malatyi, gdzie rodzinne gospodarstwa suszą owoce na słońcu i osobno sprzedają pestki. W Himalajach zbiór dzikich moreli i rzemieślnicze tłoczenie uzupełniają dochody wiejskich społeczności wysokogórskich. Kupowanie oleju o identyfikowalnym pochodzeniu, najlepiej z certyfikatem ekologicznym lub sprawiedliwego handlu, pomaga utrzymać te dochody w regionach uprawy.

Najczęściej zadawane pytania