Abrikozenpitolie: toepassingen, samenstelling en veiligheid

Wie weleens massageolie of een ongeparfumeerde bodycrème heeft gekocht, heeft waarschijnlijk al abrikozenpitolie gebruikt, want die staat in veel formules vermeld als Prunus Armeniaca Kernel Oil. Hoewel de olie weinig opvalt, loopt haar geschiedenis via de domesticatie van een Aziatische vrucht en de chemie van oliën die rijk zijn aan oliezuur. Onderweg komt ook een van de bekendste gevallen van gezondheidsfraude uit de twintigste eeuw voorbij. Deze gids scheidt wat laboratoriumanalyse bevestigt van wat de traditie vermeldt, en legt uit wat je met de pit nooit moet doen.

Wat is abrikozenpitolie

Abrikozenpitolie is een vette plantaardige olie die wordt gewonnen uit het zaad van de abrikoos, de vrucht van Prunus armeniaca L. De soort hoort bij de rozenfamilie (Rosaceae), net als de amandelboom en de perzikboom, en die verwantschap verklaart mede waarom de oliën uit deze zaden zo op elkaar lijken. De grondstof is niet het vruchtvlees en ook niet de houtige steen, maar het lichte zaad dat daarin zit en dat in de handel abrikozenkern heet. Omdat de olie bij kamertemperatuur vloeibaar is en vrijwel geheel uit triglyceriden bestaat (glycerol gebonden aan drie vetzuren), geldt ze als olie en niet als boter of was. Op geïmporteerde etiketten zie je naast de INCI-naam vaak de Engelse benaming apricot kernel oil. De industrie waardeert haar om de lichte textuur en de bijna neutrale geur, al kunnen koudgeperste varianten van bittere kernen licht aan marsepein doen denken.

Herkomst en geschiedenis van de plant

De plant en waar ze groeit

De abrikozenboom is een kleine tot middelgrote boom die in de winter kou nodig heeft om goed te bloeien. Doordat de bloemen al aan het eind van de winter opengaan, is hij gevoelig voor late nachtvorst en gedijt hij het best in streken met een koude winter en een droog voorjaar. In 2021 bracht een studie in Nature Communications ongeveer 600 genomen van abrikozenbomen in kaart. De auteurs toonden aan dat de Europese en Chinese abrikozen twee afzonderlijke genetische groepen vormen, die onafhankelijk van elkaar zijn gedomesticeerd uit wilde populaties in Centraal-Azië. Turkije behoort tegenwoordig tot de grootste producenten ter wereld, en de regio Malatya, bekend om haar gedroogde abrikozen, levert ook een groot aanbod aan pitten. Veel van die pitten blijven over uit de gedroogd-fruitindustrie, wat het ruime aanbod en de lage prijs van de olie verklaart.

Historische bronnen

De soortaanduiding armeniaca komt uit het Latijn en verwijst naar Armenië, via welk land de vrucht de Grieks-Romeinse wereld bereikte. Zo gaven de Romeinen de naam Armeens aan een plant die veel verder naar het oosten was ontstaan. Van daaruit verspreidde de teelt zich over het Middellandse Zeegebied en eeuwen later over Midden-Europa. In de westelijke Himalaya volgde het zaad een andere weg, want bergdorpen persen er al generaties lang pitten van wilde abrikozen voor eigen gebruik. In de Chinese farmacopee is het juist het bittere zaad, en niet de olie, dat als traditioneel middel voorkomt, een punt dat ertoe doet voor het hoofdstuk over veiligheid. Grootschalige industriële verwerking is daarentegen recent en groeide mee met de industrie van gedroogd fruit en conserven.

Hoe abrikozenpitolie wordt gewonnen

Eerst worden de pitten van het vruchtvlees gescheiden, gedroogd en gekraakt. De kern die daarbij vrijkomt is rijk aan olie, die doorgaans ongeveer de helft van het gewicht uitmaakt, afhankelijk van ras en regio. Bij koude persing plet een schroefpers de kernen zonder externe verwarming, zodat de olie helder wegloopt met een strogele kleur en een zachte geur. Deze methode spaart de tocoferolen beter, maar laat meer olie achter in de perskoek dan extractie met een oplosmiddel. Omdat de wrijving van de schroef de massa zelf opwarmt, regelen goede producenten de snelheid van de pers om de kwaliteit niet aan te tasten.

Extractie met een oplosmiddel, bijna altijd hexaan, levert meer olie op, maar vraagt daarna om raffinage. Bij het raffineren worden vrije vetzuren geneutraliseerd en wordt de olie gebleekt en ontgeurd. Het resultaat is vrijwel kleurloos, geurloos en stabieler, al gaat een deel van de antioxidanten verloren. Daarnaast bestaat extractie met superkritisch CO₂, een schone en efficiënte maar dure techniek die vooral in onderzoek en in premiumlijnen wordt toegepast. Amygdaline lost goed op in water en slecht in vet, en blijft daardoor grotendeels achter in de perskoek, het vaste restproduct van de persing.

Samenstelling en eigenschappen van abrikozenpitolie

Vetzuurprofiel

In abrikozenpitolie overheerst oliezuur, een enkelvoudig onverzadigd omega-9-vetzuur, gevolgd door linolzuur, een meervoudig onverzadigd omega-6-vetzuur. De onderstaande bereiken zijn bij benadering en gebaseerd op analyses van rassen uit Turkije en Pakistan. Omdat de verhouding tussen oliezuur en linolzuur sterk verschilt per ras en klimaat, kan een afzonderlijk monster erbuiten vallen.

Met ongeveer 90% onverzadigde vetzuren blijft de olie bij kamertemperatuur vloeibaar. Het joodgetal, dat de mate van onverzadiging aangeeft, en het verzepingsgetal liggen dicht bij die van zoete amandelolie. Doordat er nauwelijks omega-3 in zit, is de oxidatiestabiliteit goed voor een zo onverzadigde olie. De comedogeniciteit, dus de neiging om poriën te verstoppen, wordt gerapporteerd op niet-gestandaardiseerde schalen die grotendeels teruggaan op oude dierproeven en niet betrouwbaar naar de menselijke huid te vertalen zijn.

Onverzeepbare fractie en antioxidanten

De onverzeepbare fractie, het deel dat bij reactie met een base geen zeep vormt, is klein en bevat tocoferolen, sterolen en pigmenten. Bij negen rassen uit Malatya vond een studie uit 2007 vier vormen van tocoferol, met gamma-tocoferol als belangrijkste, rond 475 mg/kg. Hetzelfde onderzoek identificeerde zes fytosterolen, met bèta-sitosterol voorop. In Pakistaanse rassen lag het gamma-tocoferol tussen 330 en 520 mg/kg, wat goed aansluit bij de Turkse waarden. Sterolprofielen als deze helpen overigens om de olie te karakteriseren en te vergelijken met andere oliën uit de rozenfamilie. Polyfenolen komen in kleine hoeveelheden voor en variëren sterk met de extractiemethode; in koudgeperste oliën zijn ze het ruimst aanwezig.

Wat de wetenschap over abrikozenpitolie heeft aangetoond

Het onderzoek naar abrikozenpitolie is chemisch degelijk en klinisch mager. Tientallen studies beschrijven de vetzuren, sterolen en tocoferolen van rassen uit allerlei landen. We vonden echter geen gecontroleerde klinische studie waarin de pure olie met een relevant aantal proefpersonen op de huid of het haar is getest. De voordelen die de markt eraan toeschrijft, zijn dus afgeleid uit de samenstelling en niet uit een directe vergelijking met een placebo.

De stevigste gegevens gaan over veiligheid. In 2017 beoordeelde het expertpanel van de Cosmetic Ingredient Review (CIR) 244 plantaardige oliën, waaronder die van abrikozenpit. Het panel concludeerde dat deze oliën veilig zijn bij het beschreven cosmetische gebruik, met een laag risico op irritatie en sensibilisatie. Dat oordeel gaat wel over veiligheid en niet over werkzaamheid.

Verder zijn er laboratoriumstudies naar antioxidatieve en antimicrobiële activiteit in vitro, waarvan de resultaten nog sterk per monster verschillen. Ook bestaan er dierstudies met extracten van de pit in plaats van met de olie, zodat die bevindingen niet op het cosmetische flesje over te dragen zijn.

Tot slot is er een Cochrane-review uit 2015 over laetrile, een amygdalinepreparaat dat als zogenaamde vitamine B17 werd verkocht. De review vond geen enkele gecontroleerde studie die een voordeel tegen kanker ondersteunde en wees op een aanzienlijk risico op cyanidevergiftiging. Laetrile is geen echte vitamine, het is gedocumenteerde marketingfraude.

Traditioneel gebruik en etnobotanische bronnen

In de dorpen van de westelijke Himalaya wordt olie uit pitten van wilde abrikozen traditioneel gebruikt om de huid te beschermen tegen droge kou en om het haar glad te maken, zonder klinische bevestiging. Dezelfde verslagen noemen de olie ook als brandstof voor olielampen en in de plaatselijke keuken, steeds gemaakt van pitten die de gemeenschap zelf verwerkt. In Europa kreeg ze een plek in de traditie van massageoliën als goedkoper alternatief voor amandelolie, een gebruik dat zich vestigde dankzij de prettige textuur en niet dankzij onderzoek. In de traditionele Chinese geneeskunde wordt het hele bittere zaad (ku xing ren) traditioneel gebruikt bij hoest, zonder klinische bevestiging. Dat gebruik brengt een reëel risico op vergiftiging met zich mee en mag thuis niet worden nagedaan. Geen van deze bronnen heeft overigens betrekking op de industrieel geproduceerde cosmetische olie die je nu in de winkel koopt.

Abrikozenpitolie voor de huid

Hydratatie

Zoals elke plantaardige olie werkt ze vooral als verzachtend middel en licht occlusief: ze vult de ruimtes tussen de cellen van de buitenste huidlaag op en beperkt zo het vochtverlies. De textuur is vloeibaarder dan die van zoete amandelolie, wat prettig is voor wie een normale tot droge huid heeft en niet van een vettig gevoel houdt. Breng je de olie na het douchen aan op de nog vochtige huid, dan houdt het comfortabele gevoel langer aan.

Huidbarrière

In de dermatologische literatuur wordt linolzuur beschreven als bouwsteen van belangrijke lipiden in de huidbarrière, en die redenering dient vaak als argument voor plantaardige oliën bij een droge huid, al bevat abrikozenpitolie minder linolzuur dan zonnebloem- of druivenpitolie. Het overheersende oliezuur wordt juist onderzocht als stof die de doorgang van andere stoffen door de hoornlaag vergemakkelijkt, wat bij een kwetsbare huid niet ideaal hoeft te zijn. Wie actief eczeem heeft, kan daarom beter kiezen voor geteste formules en advies van een dermatoloog.

Nagels en nagelriemen

Op de nagelriemen maakt de olie de huid rond de nagel zachter, waardoor je die makkelijker terugduwt zonder te beschadigen, een puur mechanisch smeereffect. Een of twee druppels die je 's avonds inmasseert, zijn meestal genoeg.

Abrikozenpitolie voor het haar

Op het haar werkt de olie vooral aan de oppervlakte. Laboratoriumstudies met haarlokken wijzen erop dat kokosolie dieper in de haarvezel doordringt dan de meeste oliën, en voor abrikozenpitolie zijn geen vergelijkbare gegevens beschikbaar. Wat je van abrikozenpitolie mag verwachten, is dat ze de cuticula smeert, de buitenste schubbenlaag van het haar. Daardoor glijden de haren met minder wrijving langs elkaar, raken ze minder in de knoop en weerkaatsen ze meer licht.

Omdat ze licht is, verzwaart ze minder dan dikke oliën en past ze bij fijn of golvend haar, mits je de olie alleen in de lengtes en punten aanbrengt. Ook als voorwasbehandeling, 20 tot 30 minuten voor het wassen, kan ze de uitdroging door agressieve reinigingsmiddelen beperken. Er is echter geen bewijs dat ze de haarwortel versterkt of de haargroei bevordert, en aanhoudende haaruitval hoort door een dermatoloog te worden beoordeeld. Bij een vette hoofdhuid gebruik je tot slot het best weinig of niets, omdat elke extra olie de aanzet zwaar kan maken.

Gebruik als voedingsmiddel

In sommige productiegebieden wordt abrikozenpitolie plaatselijk in de keuken gebruikt. Op de meeste markten is het echter geen gereguleerde spijsolie. De olie die drogisterijen, apotheken en aromatherapiewebshops verkopen, is gemaakt en geëtiketteerd voor uitwendig gebruik. Neem cosmetische olie daarom niet in, gebruik haar niet als supplement en eet nooit rauwe abrikozenpitten, het gevaarlijke deel van de vrucht. Wie een tafelolie met een vergelijkbaar profiel zoekt, heeft aan olijfolie een gereguleerde en goed onderzochte keuze.

Abrikozenpitolie in de praktijk gebruiken

Doe voor het eerste gebruik een huidtest. Breng een druppel aan op de binnenkant van je onderarm, dek die af met een pleister en let 24 tot 48 uur op reacties. Krijg je jeuk, roodheid of zwelling, gebruik de olie dan niet.

Voor het gezicht volstaan twee tot drie druppels die je tussen de handpalmen opwarmt en op de vochtige huid drukt, bij voorkeur 's avonds. Voor het lichaam is 5 tot 10 ml genoeg om na het douchen armen en benen in te smeren. Voor een massage zet je het flesje een paar minuten in lauwwarm water en gebruik je ongeveer 15 ml voor de rug.

Drie eenvoudige combinaties:

• Massageolie om te ontspannen: 30 ml abrikozenpitolie met 6 druppels etherische lavendelolie, een verdunning van ongeveer 1% voor volwassenen.
• Nagelriembalsem: 10 ml abrikozenpitolie met 2 g bijenwas, samen au bain-marie gesmolten en in een klein potje gegoten.
• Voorwasbehandeling voor droge punten: 5 ml abrikozenpitolie met 5 ml arganolie, in de lengtes, 30 minuten voor het wassen.

Bewaar het flesje goed afgesloten en uit de buurt van licht en warmte, omdat zuurstof en temperatuur het ranzig worden versnellen. Hoewel de olie vrij stabiel is, verleng je de houdbaarheid door haar na opening in de koelkast te bewaren, zeker bij de koudgeperste variant.

Hoe je een goede abrikozenpitolie kiest

Begin bij het etiket. Een pure olie heeft maar één ingrediënt op de INCI-lijst, Prunus Armeniaca Kernel Oil, soms aangevuld met tocoferol als antioxidant. Staan er andere oliën, parfum of de vage term basisolie zonder verdere toelichting op, dan gaat het om een mengsel.

Ook het productieproces hoort duidelijk op de verpakking te staan. Koudgeperst en ongeraffineerd wijst op een strogele olie met een zachte geur die aan marsepein kan doen denken. Geraffineerde olie is daarentegen bijna kleurloos en geurloos, goedkoper en stabieler, maar bevat minder tocoferolen. Beide zijn geschikt voor cosmetisch gebruik, zolang ze van een betrouwbare fabrikant komen en in een flesje van amberkleurig glas of ondoorzichtig materiaal zitten.

Er zijn ook varianten met een biologisch keurmerk, dat herkomst en verwerkingsregels garandeert maar niets zegt over de werking. Abrikozenpitolie is overigens zelf een klassiek vervalsingsmiddel voor zoete amandelolie, omdat het vetzuurprofiel erop lijkt en de olie goedkoper is. Aan de geur valt die verwisseling nauwelijks op te merken, dus alleen laboratoriumanalyse kan haar aantonen, een onderwerp dat aan bod komt in onze gids over zoete amandelolie.

Ranzigheid herken je ten slotte aan een geur van oude noten, stopverf of verf en aan een dikkere textuur. In dat geval gooi je de olie weg.

Abrikozenpitolie vergeleken met vergelijkbare oliën

Abrikozenpit- en zoete amandelolie zijn in de meeste recepten vrijwel uitwisselbaar, al is abrikozenpitolie meestal iets vloeibaarder. Druivenpitolie oxideert sneller vanwege het linolzuur. Macadamiaolie valt dan weer op door palmitoleïnezuur, een vetzuur dat zelden in plantaardige oliën voorkomt.

Veiligheid, allergieën en contra-indicaties van abrikozenpitolie

De abrikozenpit, vooral die van bittere rassen, bevat amygdaline, dat bij de spijsvertering cyanide vrijmaakt. Rauwe pitten eten is gevaarlijk, en een paar stuks kunnen bij een volwassene al een vergiftiging veroorzaken. Abrikozenpitolie voor cosmetisch gebruik is iets anders: bij het persen blijft de amygdaline achter in het vaste restproduct, en de uiteindelijke olie is bestemd voor uitwendig gebruik. Gebruik de olie of de pitten niet als supplement, thee of alternatieve behandeling voor welke ziekte dan ook.

In 2016 stelde de Europese Autoriteit voor voedselveiligheid (EFSA) een acute referentiedosis vast van 20 µg cyanide per kilogram lichaamsgewicht. Volgens de berekening van de autoriteit zijn drie kleine rauwe pitten, of één grote, genoeg om een volwassene boven die grens te brengen. Voor een jong kind is één pit al voldoende. In cosmetische olie blijven daarentegen hooguit sporen van benzaldehyde achter, de stof die de geur van bittere amandel geeft, zonder toxicologische betekenis bij gebruik op de huid.

Op de huid heeft de olie volgens het CIR een laag irritatierisico, maar individuele allergische reacties komen voor. Voorzichtigheid geldt vooral voor wie al reageert op andere vruchten uit de rozenfamilie, zoals kers, perzik en pruim. Wie allergisch is voor noten en andere oliehoudende zaden, doet de huidtest met extra zorg. Voor zwangerschap en borstvoeding ontbreken specifieke studies; matig uitwendig gebruik volgt de logica van andere plantaardige oliën met een laag risico, inname nooit. Kies voor baby's en kinderen producten die voor hun leeftijd zijn samengesteld en overleg met de kinderarts voordat je de olie op een beschadigde huid gebruikt. Houd pitten en flesjes buiten bereik van kinderen en huisdieren, want ook voor dieren is de pit giftig.

Duurzaamheid en sociale impact

Abrikozenpitolie is in de eerste plaats een bijproduct. De pitten blijven over uit de productie van gedroogde abrikozen, vruchtenpulp en conserven, en door er olie van te maken wordt voorkomen dat een grote hoeveelheid pitten als afval eindigt. Ook voor de perskoek en de houtige schalen is industriële toepassing onderzocht, wat de verspilling van de pit verder beperkt.

In Turkije draait de keten om Malatya, waar familiebedrijven de vruchten in de zon drogen en de pitten apart verkopen. In de Himalaya vullen het plukken van wilde abrikozen en het ambachtelijk persen het inkomen aan van plattelandsgemeenschappen in het hooggebergte. Wie olie van traceerbare herkomst koopt, liefst met een biologisch of fairtradekeurmerk, helpt dat inkomen te behouden in de streken waar de vrucht wordt geteeld.

Veelgestelde vragen