Sempervivum tectorum (Huislook): eigenschappen

Huislook (Sempervivum tectorum L.), ook wel donderbaard genoemd, is een overblijvende vetplant uit de familie Crassulaceae. Linnaeus beschreef de soort in 1753; ze is afkomstig uit de bergen van Zuid-Europa en heeft zich dankzij haar grote aanpassingsvermogen over het hele continent verspreid. De plant vormt compacte rozetten van vlezige bladeren en werd altijd gewaardeerd om haar sierwaarde en om een lange traditie van volksgebruik, vooral het aanbrengen van sap uit het verse blad op kleine huidirritaties, zoals lichte brandwonden en insectenbeten.

Het gebruik van huislook is eeuwenlang beschreven, bij klassieke auteurs als Dioscorides, Galenus en Plinius en in de volkstradities van veel Europese landen. Het gaat om traditioneel en etnobotanisch gebruik dat niet door klinisch onderzoek is bevestigd; modern onderzoek beperkt zich tot laboratoriumstudies naar antibacteriële, antioxidatieve en wondhelende activiteit. Inwendig gebruik is nauwelijks onderzocht en in hoge doses veroorzaakt de plant braken, daarom behandelt dit artikel uitsluitend uitwendig gebruik op de huid.

Volksnamen en internationale namen

• Nederlands: donderbaard, huislook.
• Duits: Dachwurz, Donnerwurz, Echte Hauswurz.
• Engels: bullock's beard, common houseleek, devil's beard, earwort, fuet, healing blade, hen and chicks, homewort, imbroke, Jove's beard, Jupiter's eye, poor Jan's leaf, red-leaved houseleek, roof foil, roof houseleek, sengreen, St. George's beard, St. Patrick's cabbage, Thor's beard, thunderplant, welcome-home-husband-though-never-so-drunk.
• Frans: artichaut des toits, herbe du tonnerre, joubarbe des toits.
• Italiaans: barba di Giove, erba del fulmine, semprevivo maggiore.
• Portugees: barba-de-júpiter, consolva, sempre-viva, sempre-viva-dos-telhados, sempre-viva-maior.
• Spaans: alcachofa de gatos, balsamina, barba de Júpiter, consolva, hierba puntera, siempreviva, siempreviva mayor, suelda.

Botanische synoniemen

De naam Sempervivum tectorum L. werd in 1753 door Linnaeus vastgelegd en is in de meeste hedendaagse botanische databanken nog steeds de geaccepteerde naam, al kreeg de plant in de loop van de taxonomische geschiedenis ook andere namen. Tot de geregistreerde synoniemen behoren Sedum tectorum Scop., Sempervivum alpinum Griseb. & Schenk en Sempervivum glaucum Ten., die verschillen in indeling en determinatie uit diverse perioden en streken weerspiegelen. Synoniemen zijn gebruikelijk bij soorten met een groot verspreidingsgebied en een lange teeltgeschiedenis. Wie ze kent, kan de plant in oude en nieuwe studies beter herkennen, temeer omdat huislook gemakkelijk kruist met andere soorten uit het geslacht.

• Sedum tectorum Scop.
• Sempervivum alpinum Griseb. & Schenk
• Sempervivum glaucum Ten.

Botanische familie: Crassulaceae

Huislook behoort tot de Crassulaceae of vetplantenfamilie, een groep succulenten die bekendstaat om het vermogen water in de bladeren op te slaan. Die aanpassing stelt ze in staat te gedijen in droge, rotsachtige omgevingen zoals de berghellingen van Zuid-Europa. De familie is groot en omvat geslachten als Crassula, Sedum en Echeveria, die allemaal opvallen door hun taaiheid en sierwaarde; compacte bladrozetten zijn een van hun meest kenmerkende vormen.

Omdat ze weinig onderhoud vragen en goed tegen droogte kunnen, worden vetplanten veel gebruikt in rotstuinen en op groene daken, waar hun weerbaarheid samengaat met een fraai effect. De familie wordt ook bestudeerd vanwege het crassulaceeënzuurmetabolisme, afgekort CAM: een mechanisme waarbij de huidmondjes 's nachts opengaan om koolstofdioxide op te nemen, zodat de plant overdag minder water verliest. Dat verklaart voor een groot deel haar opmerkelijke veerkracht.

Gebruikte delen voor thee en bereidingen

• Bladsap
• Verse bladeren

Etnobotanisch en traditioneel gebruik

• Amulet in het volksgeloof tegen hekserij en verval.
• Historische vermelding in Servië als oordruppels bij ontstekingen (tegenwoordig afgeraden) en voor aanbrengen op wratten.
• Historische vermelding van sap gemengd met honing op aften.
• In Ierland, waar de plant tóirpín heet, boven deuren gelegd als symbolische bescherming tegen bliksem en brand.
• Op daken gekweekt als symbolische bescherming tegen onweer en blikseminslag.
• Traditioneel vermeld als pap op lichte brandwonden, insectenbeten, kleine wondjes en abcessen.
• Traditioneel vermeld bij lichte huidontstekingen.
• Vermeld door Galenus en Dioscorides: bladsap als samentrekkend middel bij aandoeningen van huid en ogen.
• Vermeld door Plinius en Marcellus Empiricus: uitwendig op kneuzingen en buikpijn.

Therapeutische eigenschappen

• Adstringerend (traditioneel gebruik van het bladsap)
• Anti-inflammatoir (traditioneel uitwendig gebruik, zonder klinisch onderzoek)
• Antimicrobieel (werking van extracten tegen bacteriën die bij oorontsteking betrokken zijn, in laboratoriumstudies)
• Antioxidant (fenolische verbindingen actief in in-vitrotests)
• Anti-quorum-sensing (verstoring van de communicatie tussen bacteriën, in vitro waargenomen)
• Diuretisch (traditioneel gebruik)
• Verfrissend (koel gevoel van het sap op de huid, volksgebruik)
• Wondhelend (bladfracties stimuleerden in het laboratorium celdeling en celmigratie)

Fytochemisch profiel

De vlezige bladeren van huislook stapelen veel appelzuur op, typisch voor planten met CAM-metabolisme, die 's nachts organische zuren opslaan en die overdag weer verbruiken. De fenolische fractie wordt gedomineerd door flavonolglycosiden afgeleid van kaempferol, met kaempferol-3-O-rhamnosylglucoside-7-O-rhamnoside als hoofdbestanddeel in studies met gezuiverde bladfracties. Recent onderzoek liet zien dat het gehalte aan fenolische verbindingen en de antioxidatieve activiteit variëren met de vindplaats en het seizoen, wat verschillen tussen extracten van uiteenlopende herkomst helpt verklaren. Vergeleken met andere geneeskrachtige soorten is de chemie van de plant nog weinig onderzocht, en de waargenomen effecten komen uitsluitend uit laboratoriumproeven.

• Appelzuur
• Fenolische verbindingen (wisselend naar vindplaats en seizoen)
• Flavonolglycosiden (met kaempferol-3-O-rhamnosylglucoside-7-O-rhamnoside als hoofdbestanddeel)

Bereidingswijzen (thee, tincturen, extracten)

• Kompres (uitwendig)
• Pap (uitwendig)
• Vers bladsap (uitwendig)

Alle hier beschreven vormen zijn uitsluitend voor uitwendig gebruik. Thee en sap om in te nemen komen in oude bronnen voor, maar inwendig gebruik is nauwelijks onderzocht en kan in hoge doses braken veroorzaken; het wordt daarom afgeraden.

Synergie met andere planten

Uitwendig gebruik met goudsbloem en smeerwortel

In de Europese kruidentraditie wordt sap of pap van huislook gecombineerd met zalven en oliën van goudsbloem (Calendula officinalis) en smeerwortel (Symphytum officinale), in bereidingen die traditioneel worden aangebracht op kleine irritaties, lichte brandwonden en schaafwonden. De flavonoïden en triterpenen van goudsbloem en het allantoïne van smeerwortel hebben elk een eigen geschiedenis van uitwendig gebruik, maar de combinatie is nooit onderzocht. Smeerwortel mag alleen op een intacte huid en kortdurend worden gebruikt, omdat de plant pyrrolizidinealkaloïden bevat die giftig zijn voor de lever.

Verzachtende kompressen met kamille en zoethout

Een andere combinatie voor uitwendig gebruik brengt huislook samen met kamillekompressen (Matricaria chamomilla) en uitwendige bereidingen van zoethout (Glycyrrhiza glabra), traditioneel gebruikt bij een rode, gevoelige huid. Kamille heeft een lange traditie in kalmerende kompressen en zoethoutderivaten zitten in cosmetica voor de geïrriteerde huid, maar deze combinatie berust op traditie en is als geheel niet onderzocht. Wie allergisch is voor planten uit de composietenfamilie (Asteraceae), moet kamille vermijden.

Recepten en gebruiksprotocollen

Kompres van vers blad voor de huid

Huisbereiding die traditioneel wordt aangebracht op kleine brandwonden, insectenbeten en lichte irritaties van de onbeschadigde huid.

Ingrediënten:

• Verse bladeren van Sempervivum tectorum
• Gaasje of schone doek

Bereiding:

1. Spoel de verse bladeren grondig af onder stromend water.
2. Kneus de bladeren zodat het sap vrijkomt.
3. Test het sap eerst op een klein stukje huid en wacht een paar uur af.
4. Breng het sap aan op de geïrriteerde plek, niet op diepe of geïnfecteerde wonden.
5. Dek af met een gaasje of schone doek en laat 30 minuten tot 1 uur inwerken.
6. Stop bij roodheid, branderigheid of jeuk en zoek hulp als de plek niet beter wordt.

Opengesneden blad op insectenbeten

Volksgebruik uit de tuin, traditioneel aangebracht op muggenbeten en beten van kleine insecten voor een direct koel gevoel.

Ingrediënten:

• 1 vers, schoon blad van Sempervivum tectorum

Bereiding:

1. Spoel het blad af en snijd het in de lengte doormidden.
2. Houd de vochtige binnenkant enkele minuten tegen de beet.
3. Herhaal dit zo nodig een paar keer per dag, telkens met een nieuw blad.
4. Gebruik het niet bij beten met uitgebreide zwelling, kortademigheid of andere tekenen van allergie: die vragen om onmiddellijke medische hulp.

De bovenstaande bereidingen berusten op traditionele overlevering en vervangen geen professioneel advies. Raadpleeg vóór elk inwendig gebruik de contra-indicaties en interacties die in dit artikel worden beschreven.

Geassocieerde therapieën

Homeopathie

De homeopathie gebruikt bereidingen van Sempervivum tectorum in hoge verdunningen, traditioneel aangewezen bij huidklachten, aften en zwellingen in de borsten, en in sommige repertoria ook bij wratten en eksterogen. De werkzaamheid van homeopathie wordt niet door consistent wetenschappelijk bewijs ondersteund en geen van deze indicaties is aangetoond. Aanhoudende huidafwijkingen, knobbeltjes in de borst of wondjes in de mond die niet genezen, moeten daarom door een arts worden beoordeeld.

Traditionele Europese fytotherapie

In de Europese volksgeneeskunde is huislook een huismiddel uit de tuin, vooral gebruikt als vers sap op de huid, vergelijkbaar met hoe elders andere sappige bladeren worden ingezet. Laboratoriumstudies bevestigden de werking van extracten tegen bacteriën uit oorontstekingen en een effect op celmigratie, maar klinische studies ontbreken. Het gebruik hoort zich daarom te beperken tot lichte irritaties en mag medische zorg nooit vervangen.

Contra-indicaties en bijwerkingen

Gebruik in het oor

Het volksgebruik om huislooksap in het oor te druppelen is uitsluitend een historische vermelding en nooit een hedendaags advies. Druppel nooit iets in het oor bij pijn, afscheiding of een vermoeden van een geperforeerd trommelvlies, en een oorontsteking (oorpijn) bij een kind vraagt altijd om medisch onderzoek, nooit om zelfbehandeling met huismiddeltjes.

Inwendig gebruik

Inwendig gebruik is nauwelijks onderzocht en in hoge doses werkt de plant emetisch, dat wil zeggen dat ze braken opwekt, met een gevoeligheid die van persoon tot persoon verschilt. Daarom staat er in dit artikel geen recept voor inwendig gebruik en moeten thee of sap om in te nemen worden vermeden, vooral tijdens zwangerschap en borstvoeding en bij kinderen, groepen waarvoor geen veiligheidsgegevens bestaan.

Voorzorgen bij uitwendig gebruik

Uitwendig gebruik wordt doorgaans goed verdragen, maar een test op een klein stukje huid vóór de eerste toepassing helpt allergische reacties te vermijden. Het sap mag niet worden aangebracht op diepe wonden, uitgebreide brandwonden of geïnfecteerde plekken. Er wordt geen genezende werking geclaimd voor wratten, eksterogen of welke andere huidafwijking ook; laat die door een arts beoordelen als ze aanhouden of van uiterlijk veranderen. Mensen met een chronische huidaandoening of die huidmedicatie gebruiken, overleggen best eerst met een zorgverlener.

Niet verwarren met aloë

Huislook is geen Aloe vera (aloë), een andere soort uit een andere familie, waarmee de plant in de volksmond soms wordt verward omdat beide sappige bladeren hebben die op de huid worden gebruikt. Informatie over aloëgel geldt niet voor huislook, en omgekeerd.

Wetenswaardigheden

Bescherming tegen bliksem en hekserij

Huislook is al heel lang verbonden met volksgeloof. In Europa werd de plant op daken gekweekt omdat men geloofde dat ze huizen tegen bliksem en onweer beschermde. Dat gebruik verklaart de Nederlandse naam huislook, het Engelse houseleek en de soortnaam tectorum, die van de daken betekent. De plant gold ook als amulet tegen hekserij en verval, en nog altijd groeit ze in veel streken op oude daken, waar die traditie voortleeft.

Levensduur en veerkracht

De geslachtsnaam komt van het Latijnse semper, altijd, en vivus, levend, een verwijzing naar de lange levensduur en taaiheid van een plant die arme grond, droogte en extreme temperaturen doorstaat. De kruidkundige William Fernie vertelt dat een botanicus achttien maanden lang vergeefs probeerde een exemplaar voor zijn herbarium te drogen. Toen hij het terug in de grond zette, groeide het verder alsof er niets was gebeurd, een anekdote die de plant tot symbool van volharding maakte.

Oud gebruik en volksnamen

De plant is al duizenden jaren bekend en verzamelde een lange reeks volksnamen, vaak verbonden met dondergoden: Jupiter in het Latijnse barba Jovis en het Franse joubarbe, Thor in het Duitse Donnerbart en in ons eigen donderbaard. Andere namen, zoals het Angelsaksische singrēne en het Engelse aye-green, verwijzen naar haar lange leven, en de vermeldingen bij Galenus, Dioscorides, Plinius en Marcellus Empiricus tonen dat ze al sinds de oudheid als huismiddel wordt gebruikt.

Veelgestelde vragen