Matricaria chamomilla L. / Echte kamille, in het Nederlands ook bekend als gewone kamille of Duitse kamille, is een eenjarig kruid uit de familie Asteraceae dat in 1753 door Carl Linnaeus werd beschreven. De soort is inheems in Europa en West-Azië en heeft zich vanwege haar bekende geneeskrachtige eigenschappen over vrijwel alle continenten verspreid. Kamille wordt al millennia in de Europese volksgeneeskunde gebruikt en komt in medische teksten voor sinds het oude Egypte. De bloemhoofdjes, met hun witte straalbloemen rond een opvallend geel hart, worden op het hoogtepunt van de bloei geoogst voor aftreksels, extracten en andere kruidenpreparaten.
Binnen de Nederlandse en bredere Europese kruidentraditie geldt kamille als een van de belangrijkste kalmerende en spijsverteringsondersteunende planten. De toepassingen lopen uiteen van maag- en darmklachten tot het verlichten van angstgevoelens en slapeloosheid. De plant dankt haar reputatie aan een rijk fytochemisch profiel, met name aan etherische olie met chamazuleen en alfa-bisabolol, waaraan de ontstekingsremmende en krampstillende werking wordt toegeschreven. Modern wetenschappelijk onderzoek heeft veel van dat traditionele gebruik bevestigd en heeft kamille tot een van de meest bestudeerde geneeskrachtige planten ter wereld gemaakt.
Volksnamen en internationale benamingen van kamille
- Duits: Echte Kamille, Feldkamille, Wilde Kamille.
- Engels: german chamomile, wild chamomile, scented mayweed, hungarian chamomile.
- Frans: camomille allemande, camomille vraie, petite camomille.
- Italiaans: camomilla, camomilla comune, camomilla tedesca.
- Nederlands: echte kamille, gewone kamille, Duitse kamille.
- Portugees: camomila, camomila-vulgar (PT); camomila-alemã, macela-galega (BR).
- Spaans: manzanilla, manzanilla alemana, camomila, manzanilla común.
Botanische synoniemen van Matricaria chamomilla
Chamomilla recutita (L.) Rauschert is het synoniem dat in de hedendaagse wetenschappelijke literatuur het vaakst opduikt. Stephan Rauschert stelde die naam in 1974 voor als taxonomische herindeling op grond van morfologisch en fylogenetisch onderzoek. Hoewel Matricaria chamomilla L. bij de meeste botanische autoriteiten de aanvaarde naam blijft, waaronder Plants of the World Online en World Flora Online, wordt Chamomilla recutita nog altijd breed gebruikt in farmacologische en fytochemische publicaties, vooral in Midden-Europa.
Chamomilla officinalis K.Koch, Matricaria recutita L., Matricaria suaveolens L.
Plantenfamilie: Asteraceae
Negentiende-eeuwse plaat van de echte kamille: de veerfijne bladeren en het holle, kegelvormige bloemhart onderscheiden deze soort van haar verwanten.
De familie Asteraceae, vroeger Compositae genoemd, is een van de grootste families van bloeiende planten, met ongeveer 1.900 geslachten en ruim 32.000 soorten wereldwijd. Kenmerkend is de bloeiwijze in hoofdjes, waarbij talrijke kleine bloemen zo dicht opeen staan dat het geheel op een enkele bloem lijkt. Tot de familie behoren planten van groot economisch, culinair en medicinaal belang, zoals sla, zonnebloem, artisjok en goudsbloem.
Kamille deelt de typische kenmerken van de familie: buisbloemen in het centrale hart en lintvormige straalbloemen aan de rand. De Asteraceae staan bekend om hun bioactieve stoffen, in het bijzonder sesquiterpeenlactonen, flavonoïden en etherische oliën, die aan veel soorten uit deze groep hun geneeskrachtige reputatie geven. Die chemische verscheidenheid is het onderwerp van intensief farmacologisch onderzoek en heeft bijgedragen aan de ontwikkeling van fytofarmaca en voedingssupplementen.
Gebruikte plantendelen van kamille
- Bloemhoofdjes (bloemen)
- Etherische olie
- Gedroogde bloemen
Etnobotanisch en traditioneel gebruik van kamille
- Angst en nervositeit
- Darmkrampen en winderigheid
- Huidontstekingen en wonden
- Premenstruele spanning en menstruatiekrampen
- Prikkelbaredarmsyndroom
- Slapeloosheid en slaapstoornissen
- Spijsverteringsklachten en maagslijmvliesontsteking
Therapeutische eigenschappen van kamille
- Antimicrobieel (bestrijdt micro-organismen); traditioneel gebruik, zonder aangetoonde klinische werkzaamheid
- Antioxidatief (bestrijdt vrije radicalen)
- Anxiolytisch (vermindert angstgevoelens); traditioneel gebruik, zonder aangetoonde klinische werkzaamheid
- Carminatief (vermindert darmgassen)
- Digestief (bevordert de spijsvertering)
- Emmenagoog (stimuleert de menstruatiestroom); traditionele overlevering, zonder aangetoonde klinische werkzaamheid
- Ontstekingsremmend (vermindert ontstekingen)
- Pijnstillend (verlicht pijn)
- Sedatief (kalmeert en bevordert de slaap)
- Spasmolytisch (verlicht krampen en koliek)
- Vulnerair (ondersteunt het herstel van wonden)
- Wondhelend (versnelt de littekenvorming)
Uitgebreid fytochemisch profiel van kamille
- Alfa-bisabolol
- Apigenine
- Chamazuleen
- Cumarines
- Etherische olie (0,4-1,5%)
- Farneseen
- Fenolzuren
- Flavonoïden (quercetine, luteoline)
- Matricine
- Sesquiterpeenlactonen
- Slijmstoffen
- Tannines
- Triterpenen
Bereidingsvormen en toediening van kamille
- Crème
- Droog extract
- Etherische olie
- Infusie (aftreksel)
- Kataplasma (kruidenpap)
- Kompressen
- Tinctuur
- Vloeibaar extract
Synergie met andere geneeskrachtige planten
Angst en slapeloosheid
De combinatie van kamille met valeriaan (Valeriana officinalis) en passiebloem (Passiflora incarnata) versterkt de kalmerende en angstverlichtende werking. Deze synergie wordt vooral ingezet bij slaapstoornissen en aanhoudende nervositeit. Kamille levert apigenine, een flavonoïde dat aangrijpt op de GABA-receptoren, valeriaan draagt valereenzuur en valepotriaten bij en passiebloem C-glycosidische flavonoïden. Samen ontstaat een opgeteld kalmerend effect, dat dezelfde voorzichtigheid vraagt als kalmeringsmiddelen wat betreft slaperigheid overdag, deelname aan het verkeer en gelijktijdig gebruik van benzodiazepinen.
Spijsverteringsklachten
Kamille in combinatie met pepermunt (Mentha × piperita) en citroenmelisse (Melissa officinalis) is een traditioneel mengsel bij dyspepsie, winderigheid en darmkrampen. De etherische olie van kamille, rijk aan alfa-bisabolol, werkt samen met menthol uit pepermunt en de fenolische verbindingen uit citroenmelisse en levert een krampstillend, windafdrijvend en ontstekingsremmend effect op het maag-darmkanaal.
Huidontstekingen
Bij uitwendig gebruik laat kamille zich goed combineren met goudsbloem (Calendula officinalis) en sint-janskruid (Hypericum perforatum) voor wonden, lichte brandwonden en huidontstekingen. Het chamazuleen uit kamille, de triterpenen uit goudsbloem en het hypericine uit sint-janskruid werken samen: ze ondersteunen de wondgenezing, dempen de ontstekingsreactie en helpen secundaire infecties voorkomen.
Recepten en gebruiksprotocollen met kamille
De klassieke bereiding: een afgedekt kopje kamillebloemen, vers gekookt water en vijf tot zeven minuten trekken. Honing en citroen zijn smaakkwesties, geen onderdeel van het aftreksel.
Kalmerend en verteringsbevorderend aftreksel
Ingrediënten: 1 theelepel gedroogde kamillebloemen, 200 ml kokend water, honing (optioneel).
Bereiding: Doe de bloemen in een kopje en schenk er net gekookt water op. Dek af en laat 5 tot 7 minuten trekken. Zeef en zoet desgewenst met honing. Drink 1 kopje na de hoofdmaaltijden om de spijsvertering te ondersteunen, of 30 minuten voor het slapengaan om te ontspannen en de slaapkwaliteit te verbeteren. Dit aftreksel wordt bijzonder gewaardeerd bij darmkrampen en winderigheid.
Ontstekingsremmende massageolie
Ingrediënten: 5 druppels etherische kamilleolie, 30 ml plantaardige olie van zoete amandel of jojoba.
Bereiding: Meng de etherische olie met de basisolie in een donker glazen flesje. Breng aan op een schone huid en masseer zacht de plekken met ontsteking, spierpijn of gewrichtsklachten. Deze bereiding wordt vooral gebruikt bij reumatische pijn, kneuzingen en spierspanning. Vermijd blootstelling aan de zon na het aanbrengen.
Tinctuur bij angstgevoelens
Ingrediënten: 200 g gedroogde kamillebloemen, 1 liter alcohol van 70%.
Bereiding: Doe de bloemen in een glazen pot en overgiet ze met de alcohol. Sluit luchtdicht af en laat 14 dagen macereren, met dagelijks schudden. Filtreer door een fijne doek en bewaar in een donker glazen flesje. Neem 20 tot 30 druppels verdund in water, 2 tot 3 keer per dag, bij angstgevoelens en nervositeit. Deze tinctuur concentreert de bioactieve stoffen van kamille en geeft daarmee een uitgesprokener angstverlichtend effect.
Gezichtsstoombad bij een ontstoken huid
Ingrediënten: 3 eetlepels gedroogde kamillebloemen, 1 liter kokend water.
Bereiding: Doe de bloemen in een grote kom en schenk het kokende water erover. Buig het gezicht op veilige afstand boven de kom en leg een handdoek over het hoofd om de stoom vast te houden. Blijf 10 tot 15 minuten zitten en adem rustig door. Deze behandeling wordt gebruikt om de poriën te reinigen, huidontsteking te verminderen en klachten van voorhoofdsholteontsteking en een verstopte neus te verlichten.
Siroop bij darmkrampjes van kinderen
Ingrediënten: 50 g gedroogde kamillebloemen, 500 ml water, 250 g honing.
Bereiding: Zet een geconcentreerd aftreksel van de bloemen en het water en laat 15 minuten trekken. Zeef, voeg de honing toe en verwarm zacht au bain-marie tot alles is opgelost. Bewaar in een gesteriliseerde glazen fles in de koelkast. Geef kinderen ouder dan 1 jaar 1 theelepel, 2 tot 3 keer per dag, bij darmkrampjes en spijsverteringsongemak. Niet geven aan zuigelingen jonger dan 1 jaar vanwege de honing.
Therapieën waarin kamille wordt gebruikt
Aromatherapie
Etherische kamilleolie wordt in de aromatherapie veel gebruikt vanwege haar kalmerende en ontstekingsremmende werking. Inademen van de olie, via een verdamper of verstuiver of door verdunde toepassing op de huid, wordt ingezet om het zenuwstelsel tot rust te brengen, angstgevoelens te verminderen en de slaapkwaliteit te verbeteren. Bij therapeutische massage wordt kamilleolie vaak met een plantaardige basisolie gemengd voor spierpijn, spanning en huidontstekingen. Aromatherapie met kamille wordt ook in klinische omgevingen toegepast om spanning voor een operatie te verminderen en het emotionele welbevinden te ondersteunen.
Klinische fytotherapie
In de moderne klinische fytotherapie wordt kamille in uiteenlopende farmaceutische vormen voorgeschreven, waaronder gestandaardiseerde extracten, capsules en tabletten. Kamille-extracten worden vaak getitreerd op apigenine en alfa-bisabolol om een constante werkzaamheid te waarborgen. De klinische fytotherapie zet kamille in bij functionele maag-darmklachten, lichte tot matige angstklachten en als ondersteuning bij huidontstekingen. Het voorschrift wordt per persoon afgestemd, rekening houdend met de specifieke behoeften en mogelijke wisselwerkingen met andere geneesmiddelen.
Homeopathie
In de homeopathie is Chamomilla een belangrijk constitutioneel middel, vooral genoemd bij prikkelbaarheid, overgevoeligheid voor pijn en klachten rond het doorkomen van tandjes bij kinderen. Het homeopathische middel wordt bereid uit de verse bloeiende plant, volgens het voor de homeopathie kenmerkende proces van verdunning en potentiëring. Chamomilla wordt doorgaans in lage potenties (6CH, 9CH) voorgeschreven bij acute klachten en in hogere potenties (30CH, 200CH) bij constitutionele behandeling. Binnen de homeopathische traditie geldt Chamomilla als aangewezen bij prikkelbaarheid, tandjes krijgen en darmkrampjes van zuigelingen, een indicatie die voortkomt uit de homeopathische leer en niet uit klinisch onderzoek dat werkzaamheid aantoont.
Contra-indicaties en bijwerkingen van kamille
Algemene contra-indicaties
Kamille is gecontra-indiceerd bij mensen met een bekende allergie voor planten uit de familie Asteraceae, waaronder chrysant, margriet, ambrosia en goudsbloem. Allergische reacties kunnen zich uiten als contacteczeem, netelroos of, in ernstiger gevallen, anafylaxie. Zwangere vrouwen moeten kamille in hoge therapeutische doses vermijden vanwege de mogelijke emmenagoge werking, die weeën kan opwekken. Hoewel incidenteel gebruik van een licht aftreksel tijdens de zwangerschap doorgaans als veilig wordt beschouwd, is het verstandig om vóór regelmatig gebruik een arts te raadplegen.
Kamille hoort niet zonder medisch toezicht te worden gegeven aan kinderen jonger dan 6 maanden. Bij zuigelingen bestaat een theoretisch risico op besmetting met sporen van Clostridium botulinum in kamillebereidingen, zeker in combinatie met honing. Mensen met stollingsstoornissen of gebruikers van antistollingsmiddelen dienen kamille met terughoudendheid te gebruiken, omdat er casusbeschrijvingen zijn van een veranderde stollingstijd bij gelijktijdig gebruik van warfarine, waarvan het mechanisme nog niet is opgehelderd.
Rond de ogen mag kamille niet worden toegepast, niet als kompres en evenmin als oogspoeling. Blootstelling van het oog aan de plant behoort namelijk tot de beschreven oorzaken van allergische bindvliesontsteking, zodat juist de klacht kan ontstaan die men hoopt te verlichten. Een rood oog, afscheiding of pijn vraagt om beoordeling door een arts en niet om een kruidenbereiding.
Veelvoorkomende bijwerkingen
Bijwerkingen van kamille zijn zeldzaam en meestal licht. Bij sommige mensen kan het drinken van kamillethee misselijkheid, braken of allergische huidreacties veroorzaken. Uitwendig gebruik van kamillepreparaten kan af en toe leiden tot contacteczeem, vooral bij gevoelige personen. Etherische kamilleolie die onverdund op de huid wordt aangebracht, kan irritatie en sensibilisatie van de huid geven.
Wisselwerkingen met geneesmiddelen
Kamille kan een wisselwerking aangaan met verschillende geneesmiddelen. De invloed op het cytochroom-P450-systeem kan de afbraak van geneesmiddelen veranderen, waaronder antistollingsmiddelen als warfarine, met een verhoogd bloedingsrisico als gevolg. De combinatie van kamille met benzodiazepinen of andere kalmeringsmiddelen kan de dempende werking op het centrale zenuwstelsel versterken en tot overmatige slaperigheid leiden. Wie geneesmiddelen tegen diabetes gebruikt, doet er goed aan de bloedglucosewaarden nauwlettend te volgen, aangezien kamille een licht bloedsuikerverlagend effect kan hebben.
Aanbevolen doseringen van kamille
Infusie: 1 tot 4 kopjes per dag, bereid met 1 theelepel (2-3 g) gedroogde bloemen per 200 ml kokend water, 5 tot 10 minuten laten trekken.
Vloeibaar extract (1:1): 1 tot 4 ml, 3 keer per dag.
Droog extract (4:1): 300 tot 400 mg, 3 keer per dag.
Tinctuur (1:5, alcohol 45%): 2 tot 4 ml, 3 keer per dag.
Etherische olie: Voor uitwendig gebruik 2 tot 3 druppels verdunnen in 10 ml plantaardige basisolie. Voor aromatherapie 3 tot 5 druppels in een verdamper.
Gebruik bij kinderen: Voor kinderen van 6 maanden tot 5 jaar de helft van de volwassen dosering aanhouden. Voor kinderen van 5 tot 12 jaar twee derde van de volwassen dosering. Altijd onder medisch toezicht.
Teelt en oogst van kamille
Kamille is een gemakkelijke plant om te telen en past zich aan uiteenlopende grondsoorten aan, al gaat de voorkeur uit naar lichte, goed doorlatende en licht zure tot neutrale grond (pH 5,5-7,5). Zaaien kan rechtstreeks op de definitieve plek, in het voorjaar of in het najaar, in rijen met 20 tot 30 cm tussenruimte. De zaden zijn zeer fijn en moeten oppervlakkig worden gezaaid, hooguit licht bedekt met fijne aarde. De kieming verloopt in 7 tot 14 dagen; de zaailingen worden gedund tot 10 à 15 cm onderlinge afstand.
Kamille vraagt volle zon en matige watergift, zonder dat de grond nat blijft staan. De plant is tamelijk ongevoelig voor ziekten en plagen, al kunnen bladluizen en meeldauw optreden bij aanhoudend vochtig weer. De bloemen worden geoogst wanneer de hoofdjes volledig geopend zijn maar de witte straalbloemen nog niet beginnen te vallen. Het beste moment is in de ochtend, zodra de dauw is opgedroogd. Drogen gebeurt in de schaduw op een goed geventileerde plek; daarna gaan de bloemen in luchtdichte potten, beschut tegen licht en vocht, waarin ze hun eigenschappen tot ongeveer een jaar behouden.
Wetenschappelijk onderzoek en klinische studies
Kamille is uitgebreid wetenschappelijk onderzocht en talrijke klinische studies ondersteunen het traditionele gebruik. Een placebogecontroleerde studie die in 2016 in Journal of Clinical Psychopharmacology verscheen, zag bij volwassenen een afname van angstsymptomen na inname van kamille-extract, zonder directe vergelijking met voorgeschreven angstremmers, die de standaardbehandeling blijven. Een andere studie, in 2010 gepubliceerd in Molecular Medicine Reports, wees apigenine aan als de belangrijkste stof achter het angstverlichtende effect van kamille, werkzaam als modulator van de GABA-A-receptoren.
Op het gebied van maag-darmklachten analyseerde een systematische review uit 2015 in Phytotherapy Research twaalf klinische studies en concludeerde dat kamille werkzaam is bij dyspepsie, prikkelbaredarmsyndroom en darmkrampjes bij zuigelingen. De beschreven werkingsmechanismen omvatten een krampstillend effect op de gladde darmmusculatuur en ontstekingsremmende eigenschappen die de irritatie van het maag-darmslijmvlies verminderen. Een in-vitrostudie in European Journal of Pharmacology liet zien dat alfa-bisabolol de aanmaak van prostaglandinen en leukotriënen remt, ontstekingsmediatoren die bij uiteenlopende aandoeningen een rol spelen.
Onderzoek naar de antimicrobiële eigenschappen van kamille bracht activiteit aan het licht tegen verschillende ziekteverwekkende bacteriën, waaronder Staphylococcus aureus, Escherichia coli en Helicobacter pylori. Een studie uit 2008 in Journal of Agricultural and Food Chemistry stelde vast dat etherische kamilleolie een aanzienlijke antimicrobiële werking bezit, vooral toe te schrijven aan chamazuleen en alfa-bisabolol. Die bevindingen ondersteunen het traditionele gebruik van kamille bij huid- en darminfecties.
Veelgestelde vragen over kamille
Kan kamille dagelijks worden gebruikt?
Ja, kamille kan dagelijks in matige hoeveelheden worden gebruikt (1 tot 4 kopjes aftreksel per dag) zonder noemenswaardige bijwerkingen bij de meeste mensen. Wie allergisch is voor planten uit de familie Asteraceae, moet het gebruik echter vermijden.
Helpt kamille werkelijk om beter te slapen?
Ja, wetenschappelijk onderzoek laat zien dat kamille licht kalmerende eigenschappen bezit, vooral toegeschreven aan apigenine, een flavonoïde dat aangrijpt op de GABA-receptoren in de hersenen. Een kopje kamille-aftreksel 30 minuten voor het slapengaan kan de slaapkwaliteit verbeteren en de tijd tot inslapen verkorten.
Mogen kinderen kamille gebruiken?
Ja, kamille wordt over het algemeen als veilig beschouwd voor kinderen ouder dan 6 maanden, in een aan de leeftijd aangepaste dosering. Traditioneel wordt het gebruikt bij darmkrampjes en spijsverteringsongemak. Bereidingen met honing mogen echter niet aan zuigelingen jonger dan 1 jaar worden gegeven vanwege het risico op zuigelingenbotulisme.
Kan kamille een allergie veroorzaken?
Ja, hoewel zeldzaam, kan kamille allergische reacties uitlokken bij mensen die gevoelig zijn voor planten uit de familie Asteraceae. De verschijnselen kunnen bestaan uit contacteczeem, netelroos of, in ernstige gevallen, anafylaxie. Wie een bekende allergie heeft voor chrysant, margriet of ambrosia, kan kamille beter vermijden.
Heeft kamille wisselwerkingen met geneesmiddelen?
Ja, kamille kan een wisselwerking aangaan met antistollingsmiddelen (zoals warfarine), benzodiazepinen en andere kalmeringsmiddelen, waarvan het effect versterkt kan worden. Wie regelmatig geneesmiddelen gebruikt, moet eerst een zorgverlener raadplegen voordat kamille in therapeutische doses wordt ingenomen.
Wat is het verschil tussen Duitse en Roomse kamille?
Duitse kamille (Matricaria chamomilla) en Roomse kamille (Chamaemelum nobile) zijn verschillende soorten, al hebben ze vergelijkbare geneeskrachtige eigenschappen. Duitse kamille is eenjarig, met grotere bloemen en een opvallend kegelvormig hart, terwijl Roomse kamille overblijvend is, met kleinere bloemen en een vlakker hart. Duitse kamille wordt in de fytotherapie vaker gebruikt vanwege haar hogere gehalte aan etherische olie.
Mag kamille tijdens de zwangerschap worden gebruikt?
Incidenteel gebruik van een licht kamille-aftreksel wordt tijdens de zwangerschap doorgaans als veilig beschouwd. Hoge therapeutische doses zijn echter af te raden vanwege de mogelijke emmenagoge werking, die weeën kan opwekken. Zwangere vrouwen moeten eerst een zorgverlener raadplegen voordat zij kamille regelmatig gebruiken.
Hoe bewaart u gedroogde kamille met behoud van haar eigenschappen?
Gedroogde kamillebloemen bewaart u in luchtdichte potten van glas of metaal, beschut tegen licht, warmte en vocht. Bij een juiste bewaring behoudt gedroogde kamille haar eigenschappen tot ongeveer een jaar. Vermijd plastic zakken, die vocht vasthouden en schimmelgroei in de hand werken.
Let op: deze inhoud is informatief en vervangt geen professioneel medisch advies. Raadpleeg een arts of fytotherapeut voordat u geneeskrachtige planten gebruikt, vooral tijdens zwangerschap, borstvoeding of bij medicijngebruik.
Referenties en wetenschappelijke studies
Bekijk Alle 10 Geciteerde Referenties
Peer-Reviewed Wetenschappelijke Studies (8)
- PMC2016 Amsterdam JD, et al. Chamomile (Matricaria chamomilla) may provide antidepressant activity in anxious, depressed humans. Journal of Clinical Psychopharmacology. 2016.
- PMC2010 Avallone R, et al. Pharmacological profile of apigenin, a flavonoid isolated from Matricaria chamomilla. Molecular Medicine Reports. 2010.
- PMC2007 Gardiner P. Complementary, holistic, and integrative medicine: chamomile. Pediatrics in Review. 2007.
- PMC2006 McKay DL, Blumberg JB. A review of the bioactivity and potential health benefits of chamomile tea. Phytotherapy Research. 2006.
- PMC2008 Nayak BS, et al. Effect of Matricaria chamomilla on wound healing. Journal of Wound Care. 2008.
- PMC2010 Srivastava JK, et al. Chamomile: A herbal medicine of the past with bright future. Molecular Medicine Reports. 2010.
- PMC1995 Viola H, et al. Apigenin, a component of Matricaria recutita flowers, is a central benzodiazepine receptors-ligand with anxiolytic effects. Planta Medica. 1995.
- PMC2011 Zick SM, et al. Preliminary examination of the efficacy and safety of a standardized chamomile extract for chronic primary insomnia. BMC Complementary Medicine Therapies. 2011.
Institutionele Bronnen (1)
- GOV1999 World Health Organization. WHO monographs on selected medicinal plants, Volume 1. WHO. 1999.
Aanvullende Literatuur (1)
- 2015 European Medicines Agency. European Union herbal monograph on Matricaria recutita L., flos. EMA. 2015.
