Prosopis glandulosa (Mesquite): właściwości i korzyści

Mesquite (Prosopis glandulosa Torr.), znany też jako honey mesquite, to drzewo z rodziny bobowatych (Fabaceae), pochodzące z południowo-zachodnich Stanów Zjednoczonych i północnego Meksyku, gdzie społeczności rdzennych mieszkańców od stuleci wykorzystują je jako źródło pożywienia, opału i domowych środków. Słodkawe, pożywne strąki miele się na mąkę do chleba i napojów, a to właśnie zastosowanie spożywcze jest najbezpieczniejszym i najlepiej udokumentowanym sposobem korzystania z tego gatunku. Nie należy mylić mesquite z algarobą uprawianą w północno-wschodniej Brazylii, która jest innym gatunkiem, Prosopis juliflora, choć oba należą do tego samego rodzaju i w tłumaczeniach bywają ze sobą zamieniane. Liście, kora i kwiaty również mają swoje miejsce w medycynie ludowej regionu pochodzenia, a współczesne badania przyjrzały się części tych zastosowań, niemal zawsze w ramach wstępnych badań laboratoryjnych lub na zwierzętach, bez potwierdzenia klinicznego u ludzi.

Nazwy ludowe i międzynarodowe

• Polski: mesquite, honey mesquite.
• Angielski: glandular mesquite, honey mesquite, honeypod mesquite, western honey mesquite.
• Francuski: honeypod mesquite, mesquite à miel.
• Hiszpański: algarrobo, mezquite dulce.
• Niemiecki: Honigakazien-Mesquite, Honig-Mesquite.
• Portugalski: mesquite, mesquite-doce (forma algaroba-doce pojawia się w niektórych tłumaczeniach, ale w Brazylii nazwa algaroba oznacza Prosopis juliflora).
• Włoski: mesquite dolce.

Synonimy botaniczne

Gatunek opisał John Torrey w 1827 roku jako Prosopis glandulosa Torr. i pod tą nazwą jest on nadal powszechnie znany oraz cytowany w literaturze naukowej, rolniczej i popularnej. Nowsze bazy taksonomiczne, takie jak POWO prowadzone przez Kew, przyjmują obecnie kombinację Neltuma glandulosa (Torr.) Britton & Rose, ponieważ badania filogenetyczne doprowadziły do podziału dawnego rodzaju Prosopis na mniejsze grupy, i dlatego obie nazwy funkcjonują równolegle w artykułach i katalogach. Wśród innych odnotowanych synonimów są Algarobia glandulosa (Torr.) Cooper oraz Prosopis juliflora var. glandulosa (Torr.) Cockerell, dawna kombinacja, która pomaga zrozumieć częste mylenie tego gatunku z brazylijską algarobą. Taka mnogość nazw odzwierciedla zarówno złożoność taksonomiczną grupy, jak i ogromny zasięg występowania gatunku.

• Algarobia glandulosa (Torr.) Cooper
• Neltuma constricta (Sarg.) Britton & Rose
• Neltuma glandulosa (Torr.) Britton & Rose
• Neltuma neomexicana Britton
• Prosopis chilensis var. glandulosa (Torr.) Standl.
• Prosopis juliflora var. constricta Sarg.
• Prosopis juliflora var. glandulosa (Torr.) Cockerell
• Prosopis odorata Torr. & Frém.

Rodzina botaniczna: Fabaceae

Mesquite należy do rozległej rodziny bobowatych, Fabaceae, zwanej też Leguminosae, jednej z największych rodzin roślin kwiatowych, obejmującej około 765 rodzajów i ponad 19 500 gatunków. Bobowate słyną ze zdolności wiązania azotu w glebie dzięki symbiozie z bakteriami brodawkowymi z grupy ryzobiów, co wzbogaca podłoże i służy zarówno ekosystemom naturalnym, jak i uprawom. Do rodziny należą rośliny o ogromnym znaczeniu gospodarczym, takie jak fasola, soczewica, soja i orzeszki ziemne, a także wiele gatunków o znaczeniu leczniczym.

Owoce w postaci strąka i liście złożone to typowe cechy rodziny, a mesquite pokazuje je wyraźnie w swoich jadalnych strąkach i podwójnie pierzastym ulistnieniu. Związki takie jak flawonoidy i alkaloidy są w tej rodzinie powszechne i w dużej mierze tłumaczą zainteresowanie farmakologiczne, jakie budzą rośliny bobowate. Dzięki zdolności przystosowania do bardzo różnych klimatów i gleb Fabaceae odgrywają kluczową rolę w bioróżnorodności i gospodarce rolnej na całym świecie.

Wykorzystywane części do herbat i preparatów

• Guma
• Kora
• Kwiaty
• Liście
• Strąki (owoce)

Etnobotaniczne i tradycyjne zastosowania

• Guma i sok używane do wyrobu słodyczy.
• Materiał budowlany i do wyrobu narzędzi.
• Paliwo (drewno opałowe).
• Pożywienie: mąka ze strąków do chleba i napojów.
• Tradycyjnie stosowany zewnętrznie przy problemach skórnych.
• Tradycyjnie wymieniany przy astmie i kaszlu.
• Tradycyjnie wymieniany przy bólach żołądka i zębów.
• Tradycyjnie wymieniany przy hemoroidach i czerwonce.
• Tradycyjnie wymieniany przy podrażnieniach oczu i zapaleniu spojówek.

Właściwości terapeutyczne

• Hipoglikemizujące (obniżenie poziomu glukozy obserwowane u gryzoni)
• Kardioprotekcyjne (obserwowane u szczurów w stanie przedcukrzycowym, bez danych klinicznych)
• Przeciwbakteryjne (aktywność obserwowana w badaniach laboratoryjnych)
• Przeciwbólowe (tradycyjnie wymieniane przy bólach zębów i żołądka, bez badań klinicznych)
• Przeciwcukrzycowe (efekt obserwowany wyłącznie u gryzoni, bez potwierdzenia u ludzi)
• Przeciwgrzybicze (alkaloidy z liści aktywne in vitro i w modelu zwierzęcym)
• Przeciwpasożytnicze (aktywność przeciw Leishmania obserwowana in vitro)
• Przeciwutleniające (przypisywane flawonoidom i kwasom fenolowym w testach laboratoryjnych)
• Przeciwzapalne (wstępne wyniki u zwierząt)
• Wspomagające gojenie ran (tradycyjne zewnętrzne stosowanie kory)

Profil fitochemiczny

Prosopis glandulosa zawiera szereg związków, które tłumaczą zainteresowanie badaczy tym gatunkiem, przede wszystkim flawonoidy, garbniki, alkaloidy, chinony i kwasy fenolowe. Flawonoidy C-glikozydowe, takie jak szaftozyd, izoszaftozyd, wicenina II, witeksyna i izowiteksyna, występują w szczególnie dużych ilościach i wiąże się je z efektami biologicznymi obserwowanymi w laboratorium, a obecna jest również kwercetyna, flawonoid bardzo dobrze przebadany. Spośród kwasów fenolowych literatura wymienia kwas galusowy, kwas hydroksybenzoesowy, pirokatechol, kwas kawowy i kwas ferulowy. Liście są bogate w alkaloidy piperydynowe i indolizydynowe, takie jak prozopilozydyna, które we wstępnych badaniach laboratoryjnych i na zwierzętach wykazały aktywność przeciwgrzybiczą i przeciwpasożytniczą, choć ich skuteczności u ludzi nie potwierdzono. Skład różni się w zależności od części rośliny, a mąka ze strąków spożywana jako pokarm to coś zupełnie innego niż skoncentrowany wyciąg z liści.

• Alkaloidy (indolizydyny, piperydyny)
• Chinony
• Flawonoidy (apigenina, izowiteksyna, kwercetyna, luteolina, szaftozyd, wicenina II, witeksyna)
• Garbniki (taniny)
• Kwas ferulowy
• Kwas galusowy
• Kwas hydroksybenzoesowy
• Kwas kawowy
• Pirokatechol

Formy przygotowania (herbaty, nalewki, ekstrakty)

• Kataplazm (okład)
• Mąka (strąki)
• Nalewka
• Napar (liście, kwiaty)
• Odwar (kora, do użytku zewnętrznego)
• Sok (do słodyczy)

Mąka ze strąków jest najbardziej tradycyjną formą stosowania i jedyną o długiej historii spożywczej. Napary z liści i kwiatów, nalewki i skoncentrowane wyciągi należą do sfery medycyny ludowej, mają niewiele danych dotyczących bezpieczeństwa i powinny być stosowane wyłącznie pod okiem specjalisty.

Synergia z innymi roślinami

Połączenie antyoksydacyjne z zieloną herbatą i kurkumą

W ziołolecznictwie ludowym mąkę lub wyciąg z mesquite łączy się z roślinami bogatymi w przeciwutleniacze, takimi jak zielona herbata (Camellia sinensis) i kurkuma (Curcuma longa), z myślą o połączeniu kwasów fenolowych i flawonoidów mesquite z polifenolami herbaty i kurkuminą. Takie zestawienie tradycyjnie służy ogólnemu wsparciu dobrego samopoczucia, ale samo połączenie nigdy nie było badane u ludzi, a jakikolwiek wpływ na stres oksydacyjny pozostaje hipotezą opartą na testach laboratoryjnych każdej rośliny osobno.

Zestawienie z cynamonem i gymnemą w kontekście metabolizmu glukozy

Niektóre ludowe receptury łączą mesquite z cynamonem (Cinnamomum verum) i Gymnema sylvestre, roślinami tradycyjnie stosowanymi przy podwyższonym poziomie cukru we krwi. Ponieważ efekt obniżający glukozę u mesquite zaobserwowano wyłącznie u gryzoni, takie zestawienie nie zastępuje opieki lekarskiej, a jego działanie może sumować się z lekami przeciwcukrzycowymi, co grozi hipoglikemią. Osoby przyjmujące leki na cukrzycę powinny unikać tego połączenia bez nadzoru lekarza i kontroli poziomu glukozy.

Napary trawienne z miętą pieprzową i melisą

W przekazach tradycyjnych mesquite bywa łączony z miętą pieprzową (Mentha × piperita) lub melisą lekarską (Melissa officinalis) w preparatach stosowanych przy łagodnych dolegliwościach trawiennych, takich jak skurcze, wzdęcia i uczucie ciężkości. Właściwości wiatropędne i uspokajające przypisywane tym ziołom miałyby uzupełniać ludowe zastosowanie mesquite, choć brak badań oceniających tę mieszankę, a utrzymujące się objawy ze strony układu pokarmowego wymagają konsultacji lekarskiej.

Przepisy i protokoły użycia

Odwar z kory do użytku zewnętrznego

Preparat zewnętrzny tradycyjnie stosowany do przemywań i okładów przy drobnych podrażnieniach skóry, nieprzeznaczony na głębokie ani zakażone rany.

Składniki: 1 łyżka suszonej kory Prosopis glandulosa i 500 ml wody.

Przygotowanie: Włóż korę i wodę do garnka, doprowadź do wrzenia i gotuj na małym ogniu przez 15 do 20 minut. Przecedź i pozostaw do całkowitego ostygnięcia, zanim użyjesz płynu jako okładu lub do przemywania. Najpierw wykonaj próbę na małym fragmencie skóry i przerwij stosowanie, jeśli pojawi się zaczerwienienie lub swędzenie.

Mąka ze strąków mesquite

Przetwór spożywczy o długiej tradycji wśród rdzennych ludów pustyni Sonora, tradycyjnie używany do chleba, kleików i napojów.

Składniki: dojrzałe, suche strąki Prosopis glandulosa.

Przygotowanie: Zbierz dojrzałe strąki i wysusz je dokładnie na słońcu, odrzucając te, które są wilgotne, pociemniałe lub noszą ślady pleśni. Usuń zanieczyszczenia, zmiel strąki w młynku do zboża lub malakserze na drobną mąkę i przesiej ją, aby oddzielić grubsze włókna. Przechowuj w szczelnym pojemniku, w suchym i chłodnym miejscu, ponieważ źle przechowywane strąki i mąka mogą wytwarzać aflatoksyny, rakotwórcze zanieczyszczenia grzybowe. Naturalnie słodka, bogata w błonnik i bezglutenowa mąka może zastąpić część mąki pszennej w chlebie, ciastach i ciasteczkach.

Napar z liści w tradycyjnym zastosowaniu trawiennym

Preparat medycyny ludowej z południowego zachodu Ameryki Północnej, tradycyjnie pity po posiłkach przy łagodnym dyskomforcie żołądkowym.

Składniki: suszone liście Prosopis glandulosa i wrząca woda.

Przygotowanie: Ponieważ liście zawierają alkaloidy, a brak danych o bezpieczeństwie regularnego spożycia, ilość i częstotliwość należy ustalić z pracownikiem ochrony zdrowia. W tradycyjnym przygotowaniu liście umieszcza się w filiżance, zalewa wrzącą wodą i parzy pod przykryciem przez kilka minut, a następnie przecedza. Nie stosować w ciąży, w okresie karmienia piersią ani u dzieci.

Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych przekazach i nie zastępują fachowej porady. Przed każdym zastosowaniem wewnętrznym należy zapoznać się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w niniejszym artykule.

Powiązane terapie

Fitoterapia

W fitoterapii mesquite budzi zainteresowanie ze względu na działanie przeciwzapalne, przeciwutleniające i obniżające poziom glukozy, obserwowane w badaniach przedklinicznych, głównie na szczurach. Standaryzowane wyciągi oceniano już w zwierzęcych modelach stanu przedcukrzycowego i uszkodzenia mięśni, ale wyników tych nie potwierdzono jeszcze w badaniach klinicznych z udziałem ludzi, dlatego o leczniczym stosowaniu wyciągów powinni decydować i nadzorować je specjaliści ochrony zdrowia. Roślina jest postrzegana jako obiecujący obiekt badań, a nie jako ustalona metoda leczenia.

Żywienie funkcjonalne

Mąka ze strąków zajmuje ważne miejsce w żywieniu funkcjonalnym, ponieważ jest bogata w błonnik, białko i składniki mineralne oraz nie zawiera glutenu, co czyni ją przydatną w dietach specjalnych. Często opisuje się ją jako produkt o niskim indeksie glikemicznym, a błonnik sprzyja uczuciu sytości i prawidłowej pracy jelit, dostarczając przy tym związków o działaniu przeciwutleniającym. To najbezpieczniejsza i najlepiej udokumentowana forma spożywania tego gatunku, pod warunkiem że mąka pochodzi z czystych, suchych i dobrze przechowywanych strąków.

Przeciwwskazania i skutki uboczne

Przeciwwskazania ogólne

Mesquite jest na ogół uważany za bezpieczny, gdy spożywa się go jako pokarm, w postaci mąki ze strąków, ale lecznicze stosowanie skoncentrowanych wyciągów wymaga ostrożności. Skoncentrowanych wyciągów, w odróżnieniu od zwykłej mąki spożywczej, należy unikać w ciąży i w okresie karmienia piersią z powodu braku danych o bezpieczeństwie, a informacje o stosowaniu u małych dzieci również są niewystarczające. Osoby ze stwierdzoną alergią na rośliny z rodziny Fabaceae powinny unikać spożycia, a nadmiar strąków lub mąki może wywołać dolegliwości żołądkowo-jelitowe z powodu wysokiej zawartości błonnika.

Pyłek mesquite jest istotnym alergenem wziewnym, związanym z nieżytem nosa i astmą, również o podłożu zawodowym, na obszarach upraw i naturalnego występowania drzewa. Źle przechowywane, wilgotne lub spleśniałe strąki mogą wytwarzać aflatoksyny, rakotwórcze zanieczyszczenia grzybowe, dlatego suche i właściwe przechowywanie strąków oraz mąki jest obowiązkowe, a każdą partię z oznakami pleśni trzeba wyrzucić.

Interakcje z lekami

Działanie obniżające glukozę zaobserwowano u mesquite wyłącznie u gryzoni, ale osoby przyjmujące leki przeciwcukrzycowe powinny zachować ostrożność i pozostawać pod opieką lekarza, ponieważ wyciągi z rośliny niosą ryzyko sumującej się hipoglikemii. Ostrożność przy stosowaniu wyciągów powinny zachować również osoby przyjmujące leki przeciwzakrzepowe, gdyż wpływ na krzepnięcie krwi nie został właściwie zbadany. Interakcje z innymi lekami są wciąż słabo poznane, dlatego koniecznie należy poinformować lekarza o stosowaniu jakiegokolwiek leczniczego preparatu z tej rośliny.

Ciekawostki

Pożywienie i pasza

Strąki mesquite są cennym źródłem pożywienia nie tylko dla ludzi, ale także dla dzikich zwierząt i bydła, i na obszarach suchych stanowią ważną paszę. Jelenie, kojoty i ptaki zjadają strąki oraz liście, a ta zależność pomaga w rozsiewaniu nasion drzewa. Mąka z mesquite wciąż jest podstawowym pożywieniem w niektórych kulturach pustynnych, co pokazuje ekologiczne i gospodarcze znaczenie gatunku.

Odporność na pustyni

Prosopis glandulosa zwraca uwagę zdolnością przystosowania do środowisk pustynnych, gdzie dobrze rośnie na suchych, ubogich w wodę glebach dzięki bardzo głębokim korzeniom, które sięgają wód gruntowych i pozwalają przetrwać tam, gdzie inne rośliny nie dają rady. Wiązanie azotu również przyczynia się do żyzności ekosystemu. Poza naturalnym zasięgiem gatunek zachowuje się jednak inwazyjnie w wielu krajach, między innymi w Republice Południowej Afryki, gdzie tworzy gęste zarośla i jest objęty programami zwalczania.

Wielowiekowe zastosowanie przez rdzennych mieszkańców

Rdzenne ludy południowo-zachodnich Stanów Zjednoczonych i północnego Meksyku, takie jak Cahuilla i Seri, uczyniły z mesquite niezbędne źródło pożywienia, środków leczniczych i surowców. Strąki mielono na mąkę do chleba i pożywnych napojów, ciernie służyły jako igły do tatuażu, a twarde drewno wykorzystywano do wyrobu narzędzi i jako opał. Przez tysiąclecia drzewo utrzymywało całe społeczności w suchych krajobrazach, a jego znaczenie kulturowe i etnobotaniczne wciąż jest w regionie żywe.

Mesquite i algaroba to nie ta sama roślina

Algaroba, która od XX wieku rozprzestrzeniła się w półpustynnej północno-wschodniej Brazylii, to Prosopis juliflora, gatunek inny niż północnoamerykański mesquite, choć należy do tego samego rodzaju i ma podobne strąki. Zamieszanie wynika ze wspólnych hiszpańskich nazw ludowych, takich jak algarrobo, oraz z dawnych klasyfikacji, które traktowały mesquite jako odmianę Prosopis juliflora.

Najczęściej zadawane pytania