Ferula linkii to największa dziko rosnąca roślina baldaszkowata Wysp Kanaryjskich i jeden z najbardziej rzucających się w oczy endemitów archipelagu. Od lutego do czerwca pędy kwiatostanowe wznoszą się na wysokość trzech metrów po zboczach lawowych i skalnych urwiskach, dźwigając żółte baldachy widoczne z daleka. Na wyspach roślina znana jest jako cañaheja lub julan. Należy do rodziny selerowatych (Apiaceae), tej samej co marchew, koper włoski i pietruszka, oraz do rodzaju Ferula, który obejmuje olbrzymie zapaliczki Starego Świata.
To, co czyni ten gatunek wyjątkowym, nie sprowadza się do rozmiarów. Stanowi on podręcznikowy przykład kolonizacji wyspiarskiej zakończonej dywersyfikacją: Wyspy Kanaryjskie goszczą niewielką grupę endemicznych gatunków rodzaju Ferula, rozdzielonych pomiędzy poszczególne wyspy, a Ferula linkii jest wśród nich zdecydowanie najliczniejsza i najszerzej rozprzestrzeniona. Także jej fitochemia odbiega od śródziemnomorskiego wzorca rodzaju, z nietypowym zestawem seskwiterpenów karotanowych opisanych na materiale kanaryjskim.
Niniejszy profil zbiera formalną taksonomię, morfologię diagnostyczną, ekologię wyspiarską, uprawę, gatunki, z którymi roślinę można pomylić, udokumentowaną fitochemię oraz zapis historyczny. Opisuje gatunek z punktu widzenia botanicznego i nie zawiera żadnych wskazań co do stosowania.
Taksonomia
Gatunek został opisany przez Philipa Barkera Webba w 1843 roku, w trzecim tomie Histoire Naturelle des Îles Canaries, dzieła sygnowanego przez Webba wspólnie z Sabinem Berthelot, które do dziś pozostaje kamieniem węgielnym botaniki kanaryjskiej. Protolog znajduje się w części Phytographia Canariensis, na stronie 160, a wskazanie pochodzenia ograniczono w nim do dwóch słów: Ins. Canar.
- Królestwo: Plantae
- Gromada: Tracheophyta (okrytonasienne)
- Klasa: Magnoliopsida (dwuliścienne)
- Rząd: Apiales
- Rodzina: Apiaceae (Umbelliferae)
- Podrodzina: Apioideae
- Rodzaj: Ferula Tourn. ex L.
- Gatunek: Ferula linkii Webb, 1843
Pozycja rodzaju wewnątrz podrodziny Apioideae bywała u różnych autorów bardzo rozmaicie ujmowana, a klasyfikacje plemienne publikowane w XX wieku nigdy nie doprowadziły do zgodności. Dlatego powyższa hierarchia zatrzymuje się na podrodzinie, czyli na poziomie stabilnym.
Sporne ujęcie taksonomiczne
Nazwa ma dwa równolegle funkcjonujące odczytania i warto znać oba. Plants of the World Online, baza prowadzona przez Kew, traktuje roślinę jako wyspiarski podgatunek śródziemnomorskiej zapaliczki, pod nazwą Ferula communis subsp. linkii (Webb) Reduron & Dobignard. Kanaryjskie flory i inwentarze regionalne, w tym oficjalna lista dzikich gatunków archipelagu, utrzymują natomiast Ferula linkii Webb jako pełnoprawny i ważny gatunek. International Plant Names Index rejestruje nazwę Webba z potwierdzonym autorstwem, publikacją i rokiem, bez uwag nomenklatorycznych. Niniejszy profil przyjmuje ujęcie w randze gatunku, powszechne na Wyspach Kanaryjskich, i sygnalizuje wariant alternatywny tym, którzy sięgają po bazy o zasięgu globalnym.
Synonimy i nazwy historyczne
Inwentarz kanaryjski wiąże z rośliną dwie nazwy wcześniejsze od Webbowskiej: Ferula aurea Link, ogłoszoną w 1825 roku w fizycznym opisie Wysp Kanaryjskich przygotowanym przez Leopolda von Bucha, oraz Peucedanum aureum z 1819 roku. Żadna z nich nie wyparła binominalnej nazwy Webba z bieżącego użycia.
Warto ostrzec przed błędem krążącym po internetowych zestawieniach: Ferula latipinna A.Santos z 1983 roku nie jest synonimem tego gatunku. To odrębna zapaliczka kanaryjska, ograniczona do La Gomery i La Palmy.
Etymologia
Nazwa rodzajowa wywodzi się z łacińskiego ferula, czyli witki albo laski, i odsyła do suchych, prostych i zaskakująco lekkich łodyg tych roślin, które w starożytności służyły dokładnie do tego celu. Epitet gatunkowy upamiętnia Johanna Heinricha Friedricha Linka (1767-1851), niemieckiego botanika, który przemierzył Półwysep Iberyjski i pracował nad florą makaronezyjską.
Opis morfologiczny
Okazała roślina zielna o trwałej podstawie i sezonowej części nadziemnej, z głębokim systemem podziemnym odbijającym co roku na nowo. Pędy kwiatostanowe osiągają od 1,5 do 3 metrów wysokości i nadają roślinie sylwetkę kandelabru, dzięki której pod koniec zimy nie sposób jej pomylić w krajobrazie kanaryjskim. Źródła rozchodzą się co do długowieczności okazów i częstotliwości kwitnienia, czego należało oczekiwać u gatunku zajmującego tak szerokie gradienty wysokościowe.
Liście
Liście odziomkowe przekraczają 75 centymetrów długości i stanowią najbardziej rzucającą się w oczy cechę rozety. Są podzielone trzy- do czterokrotnie, na bardzo drobne, niemal nitkowate odcinki, co całości nadaje pierzasty, jaskrawozielony wygląd, żółknący z wiekiem. Dolne ogonki liściowe są grube i walcowate. W liściach górnych ogonek redukuje się do błoniastej pochwy o barwie od żółtawej do czerwonawej, częściowo obejmującej łodygę, i jest to szczegół przydatny przy oznaczaniu w terenie. Roztarta tkanka liściowa wydziela zapach żywiczny, a nie anyżowy.
Kwiaty
Kwiatostanem jest okazały baldach złożony o ponad dwudziestu szypułach, otoczony mniejszymi baldachami bocznymi. Kwiaty są drobne i żółte, o silnie zredukowanych ząbkach kielicha i zaostrzonych płatkach, których wierzchołek zagina się do wnętrza, zgodnie ze wzorcem podrodziny. Kwitnienie trwa od lutego do czerwca, a w populacjach z najwyższych położeń może wykraczać poza ten przedział.
Owoce i nasiona
Owocem jest rozłupnia o długości około 1,5 centymetra, podłużna do eliptycznej, spłaszczona grzbietowo, o brzegach rozszerzonych w skrzydełka, co jest cechą typową dla rodzaju. Początkowo żółtozielona, przy dojrzewaniu ciemnieje do barwy czerwonobrązowej. W owocni biegną kanaliki olejowe, czyli vittae, przenikające owoce selerowatych i stanowiące dobrą cechę diagnostyczną na przekroju poprzecznym.
Korzeń i łodyga
Korzeń jest długi, gruby i mocno zakotwiczony, co stanowi wyraźne przystosowanie do gleb kamienistych i suchych lat. Łodyga jest wzniesiona, walcowata i pokryta delikatnymi bruzdami podłużnymi, pusta między węzłami i wyjątkowo lekka po wyschnięciu, a właśnie ta właściwość dała rodzajowi nazwę i jego historyczne zastosowania.
Rozmieszczenie i siedlisko Ferula linkii
Gatunek jest endemitem archipelagu kanaryjskiego i nigdzie indziej na świecie nie występuje naturalnie. Odnotowano go na El Hierro, Fuerteventurze, Gran Canarii, La Gomerze, La Palmie i Teneryfie, brakuje go jedynie na Lanzarote, gdzie tę samą niszę zajmuje Ferula lancerotensis Parl. Najgęstsze populacje skupiają Teneryfa i Gran Canaria.
Zajmuje nasłonecznione i skaliste ostoje, urwiska, zbocza rumoszowe oraz otwarte tereny wulkaniczne, w przedziale wysokościowym sięgającym od około 200 metrów po ponad 2000 metrów w rejonie Las Cañadas na Teide. Taka rozpiętość należy do rzadkości i tłumaczy, dlaczego roślina przecina kilka pięter roślinnych, od termokanaryjskiego po suprakanaryjskie, znosząc zarówno wpływ morza, jak i nocne chłody wysokich gór. Gleby są wulkaniczne, kamieniste, dobrze przepuszczalne i często ubogie. Jako ścisły endemit nie została nigdzie zanotowana jako zadomowiona poza Wyspami Kanaryjskimi i nic nie wskazuje, by zachowywała się inwazyjnie.
Uprawa
W praktyce rozmnaża się z nasion, wysiewanych jesienią, zaraz po zbiorze, ponieważ zdolność kiełkowania spada podczas przechowywania. Kiełkowanie przebiega powoli i nierównomiernie, a krótki okres chłodu i wilgoci zwykle je wyrównuje. Dzielenie kęp rzadko się opłaca: głęboki korzeń palowy sprawia, że przesadzanie zadomowionych okazów rzadko kończy się powodzeniem, więc siew wprost na miejsce docelowe pozostaje drogą najpewniejszą.
W uprawie gatunek wymaga pełnego słońca i gleby zdecydowanie przepuszczalnej, choćby kamienistej i ubogiej. Dobrze znosi przedłużającą się suszę i silny wiatr, czego można się spodziewać po roślinie wyspiarskich urwisk. Ostre mrozy i zalanie stanowią dwie rzeczywiste granice. Odnotowane problemy fitosanitarne są typowe dla selerowatych o mięsistym korzeniu: zgnilizna korzeni na źle przepuszczalnym podłożu oraz opanowywanie baldachów przez mszyce w czasie kwitnienia. Nasiona zbiera się, gdy rozłupki przechodzą w czerwonobrązowe, a zanim skrzydełka zaczną się odrywać, ponieważ rozsiewanie następuje szybko.
Fenologia
Cykl jest wyraźnie sezonowy. Rozeta liściowa rozwija się zimą, korzystając z wilgoci deszczów, a pęd kwiatostanowy wyrasta od lutego, ze szczytem między marcem a majem. Otwarte baldachy i łatwo dostępny nektar, typowe dla selerowatych, przyciągają zapylaczy generalistów: chrząszcze, muchówki, osy i pszczoły odwiedzają kwiaty bez żadnej widocznej specjalizacji morfologicznej.
Owocowanie przypada od wiosny po początek lata. Boczne skrzydełka rozłupek działają jak powierzchnia oporu, a rozsiewanie odbywa się zasadniczo przez wiatr, wspomagane przez pasaty i wysokie osadzenie baldachów, które pełnią rolę platformy startowej. Po owocowaniu część nadziemna zasycha i pozostaje wyprostowana przez wiele miesięcy, jako blady szkielet widoczny w krajobrazie aż do następnej zimy.
Gatunki pokrewne i pomyłki
Wyspy Kanaryjskie goszczą niewielki zestaw endemicznych gatunków rodzaju Ferula, które rozdziela się dopiero przy uwadze zwróconej na wyspę pochodzenia i na szczegóły liścia. Ferula arnoldiana S.Scholz & Reyes-Bet., opisana w 2013 roku, pochodzi z Fuerteventury. Ferula lancerotensis Parl. z 1856 roku zajmuje Lanzarote i część Fuerteventury. Ferula latipinna A.Santos z 1983 roku ma szersze odcinki liściowe i żyje wyłącznie na La Gomerze i La Palmie. Poza archipelagiem najbliższą krewną jest Ferula communis L., śródziemnomorska zapaliczka olbrzymia, o porównywalnych rozmiarach, lecz o szerszych odcinkach liściowych i zasięgu kontynentalnym.
Dwie pomyłki zasługują na szczególną ostrożność. Koper włoski, Foeniculum vulgare, również ma żółte baldachy i drobno podzielone liście, ale zdradza go intensywny zapach anyżowy i drobne owoce pozbawione szerokich skrzydełek. Poważniejsza jest pomyłka ze szczwołem plamistym, Conium maculatum, który dzieli z zapaliczką wysoki wzrost i mocno podzielone liście, lecz ma kwiaty białe, a nie żółte, charakterystyczne purpurowe plamy na łodydze i nieprzyjemny zapach po roztarciu. Żadnej z tych roślin nie wolno zbierać na podstawie podobieństwa sylwetki.
Fitochemia
Gatunek jest chemicznie zbadany całkiem porządnie, a wynik zaskoczył, bo nie odpowiada śródziemnomorskiemu profilowi rodzaju. Z części nadziemnych wyizolowano kilka estrów seskwiterpenowych o szkielecie karotanowym, wśród nich estry karotdiolu, a obok nich seskwiterpen opisany właśnie z tego materiału i ochrzczony nazwą linkiol, w odniesieniu do samej rośliny. Otrzymano także etery seskwiterpenowo-kumarynowe, w tym coladinę, coladininę, newskinę i umbeliprenynę.
Do tego dochodzą olejki eteryczne o frakcji terpenowej obecne w liściach i łodydze oraz żywica gromadzona w kanałach wydzielniczych przenikających łodygę, ogonki liściowe i owocnię. Rozmieszczenie wewnętrzne odpowiada wzorcowi rodzaju: seskwiterpeny i pochodne kumarynowe skupiają się przede wszystkim w systemie korzeniowym, podczas gdy frakcja lotna przeważa w części nadziemnej. Warto odnotować, że rodzaj Ferula obejmuje chemotypy bogate w kumaryny prenylowane, takie jak ferprenina i ferulenol, oraz że opublikowane piśmiennictwo o fitochemii Ferula linkii podaje opisany wyżej profil karotanowy, bez wzmianki o tych związkach.
Co do bezpieczeństwa: gatunki rodzaju Ferula o chemotypie bogatym w kumaryny prenylowane wywołują ferulozę, zespół krwotoczny dotykający bydła, koni, kóz i owiec, które się na nich pasą. Cañaheja nie jest warzywem, nie wchodzi w skład pożywienia ludzi, a podobieństwo jej ulistnienia do kopru włoskiego pozostaje wyłącznie powierzchowne.
Historia i etnobotanika
Roślina weszła do literatury naukowej głównymi drzwiami. Webb i Berthelot opisali ją na podstawie zbiorów, na których oparto Histoire Naturelle des Îles Canaries, wydawaną zeszytami między latami trzydziestymi a pięćdziesiątymi XIX wieku, dzieło, które ugruntowało reputację archipelagu jako jednego z wielkich laboratoriów endemizmu roślinnego Atlantyku. Wcześniej Leopold von Buch i Heinrich Link odnotowali już na wyspach złocistą zapaliczkę, a Alexander von Humboldt zawitał na Teneryfę w 1799 roku i pozostawił opisy roślinności wysokogórskiej, które pobudziły kolejne pokolenia zbieraczy.
W wymiarze ludowym kanaryjski zapis etnograficzny zachował dla tej samej rośliny kilka nazw: cañaheja, cañalé, cañaleja, chajuira, hinojo gigante i julan, zmieniających się z wyspy na wyspę. Badania etnobotaniczne udokumentowały, że na La Gomerze sięgano po odwar z jinojo do celów oczyszczających i kosmetycznych, a roślina pojawia się w spisach zastosowań zebranych na Teneryfie. Poza Wyspami Kanaryjskimi suche łodygi zapaliczek śródziemnomorskich znajdowały w starożytności szerokie zastosowanie jako witki, rękojeści i lekkie podpory, i właśnie to wykorzystanie dało rodzajowi nazwę.
Ochrona
Nie istnieje osobna ocena gatunku na Czerwonej Liście IUCN, wobec czego jego status globalny pozostaje nieoceniony. Nie figuruje on również w załącznikach CITES ani w żadnej szczególnej kategorii ochrony regionalnej, co odpowiada obrazowi terenowemu: mowa o najliczniejszej i najszerzej rozprzestrzenionej zapaliczce archipelagu, obecnej na sześciu wyspach i w wyjątkowo szerokim przedziale wysokościowym.
To jednak nie czyni jej odporną. Presje ciążące na florze kanaryjskiej w ogóle dotykają i jej: wypas przez zdziczałe kozy, uszkadzające rozety i młode pędy zwłaszcza w niższych położeniach; pożary, coraz częstsze na suchych zboczach; oraz rozrost miast i turystyki, ograniczający dostępne siedlisko w pasie nadmorskim i średnim. Jak każdy endemit wyspiarski, gatunek zajmuje w skali świata powierzchnię w liczbach bezwzględnych niewielką, co zaleca obserwację nawet przy braku bezpośredniego zagrożenia.
Ciekawostki
- Sucha łodyga zapaliczki jest tak lekka i tak wytrzymała, że mitologia grecka wybrała właśnie ją, narteks, na kryjówkę, w której Prometeusz miał przenieść ogień skradziony bogom. Grecki narteks odpowiadał zapaliczkom śródziemnomorskim, bliskim krewnym cañahei.
- Seskwiterpen linkiol otrzymał tę nazwę dlatego, że wyizolowano go po raz pierwszy właśnie z tego gatunku, a więc roślina kanaryjska ochrzciła cząsteczkę.
- Rozmieszczenie zapaliczek kanaryjskich czyta się jak mapa wysp: Lanzarote ma własną, Fuerteventura dwie, La Gomera i La Palma dzielą jeszcze jedną, a cañaheja zajmuje niemal całą resztę archipelagu.
- Niewiele roślin kanaryjskich pokonuje tak szeroki przedział wysokościowy: ten sam gatunek, który rośnie na 200 metrach tuż nad morzem, pojawia się powyżej 2000 metrów w Las Cañadas del Teide, wystawiony na nocne przymrozki i intensywne promieniowanie.
- Mimo przydomka hinojo gigante roślina nie ma z koprem włoskim żadnego związku użytkowego i nie dzieli nawet jego aromatu: roztarta cañaheja pachnie żywicznie, a nie anyżowo.
Uwaga: ta treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady specjalisty. Przed zastosowaniem roślin leczniczych skonsultuj się z lekarzem lub fitoterapeutą, zwłaszcza w ciąży, w okresie karmienia piersią lub podczas przyjmowania leków.
Bibliografia i badania naukowe
Zobacz Wszystkie 9 Cytowanych Źródeł
- 2001 Bramwell, D.; Bramwell, Z. I. Wild Flowers of the Canary Islands. Editorial Rueda, Madryt. 2001.
- Gobierno de Canarias. Banco de Datos de Biodiversidad de Canarias (BIOTA), karta gatunku Ferula linkii Webb. Dostępne na biodiversidadcanarias.es.
- 1990 González, A. G.; et al. Eight carotane sesquiterpenes from Ferula linkii. Phytochemistry. 1990.
- 1993 González, A. G.; et al. Sesquiterpene esters and sesquiterpene coumarin ethers from Ferula linkii. Phytochemistry. 1993.
- International Plant Names Index (IPNI). Ferula linkii Webb, Hist. Nat. Iles Canaries (Phytogr.) 3(2, 2): 160. 1843. Royal Botanic Gardens, Kew; Harvard University Herbaria; Australian National Herbarium. Dostępne na ipni.org.
- Plants of the World Online (POWO). Ferula communis subsp. linkii (Webb) Reduron & Dobignard. Royal Botanic Gardens, Kew. Dostępne na powo.science.kew.org.
- 2007 Sacchetti, G.; et al. Analytical discrimination of poisonous and nonpoisonous chemotypes of giant fennel (Ferula communis L.). Journal of Agricultural and Food Chemistry. 2007.
- 2013 Scholz, S.; Reyes-Betancort, J. A. Una nueva especie del género Ferula (Apiaceae) de Fuerteventura, islas Canarias. Vieraea, 41: 177-188. 2013.
- Webb, P. B.; Berthelot, S. Histoire Naturelle des Îles Canaries. Tome III, partie 2: Phytographia Canariensis. Paryż. 1836-1850.
