In de traditionele Chinese geneeskunde (TCM) is de wortel van Codonopsis pilosula een van de meest gewaardeerde tonica. Internationaal wordt hij verhandeld onder de marktnaam “dang shen” en vaak voorgesteld als een betaalbaarder alternatief voor Aziatische ginseng. Traditionele bronnen zetten de wortel in bij vermoeidheid, gebrek aan eetlust en een zwakke ademhaling, klachten die de TCM opvat als een Qi-tekort van milt en long, en gebruiken hem daarnaast ter ondersteuning van het immuunsysteem en de spijsvertering. De wortel bevat alkaloïden, saponinen, polyacetylenen en polysachariden, een combinatie van stoffen die in laboratorium- en dierstudies in verband wordt gebracht met immunomodulerende, antioxidatieve en ontstekingsremmende effecten, al ontbreekt voor een groot deel van deze traditionele toepassingen nog de bevestiging in klinische studies bij mensen.
Volksnamen en internationale namen
- Nederlands: geen ingeburgerde volksnaam; in de handel wordt de wortel meestal aangeduid als “dang shen” of Dangshen.
- Chinees: 党参 (Dǎngshēn), 川党参 (Chuān Dǎngshēn, naam voor de vorm tangshen).
- Duits: Arme-Leute-Ginseng, Dangshen.
- Engels: Bonnet Bellflower, Dangshen, Poor Man’s Ginseng.
- Frans: Dangshen, Ginseng du Pauvre.
- Italiaans: Dangshen, Ginseng dei Poveri.
- Portugees: geen ingeburgerde volksnaam; in de handel circuleert de wortel als “dang shen”, hier alleen vermeld als marktnaam.
- Spaans: Dangshen, Ginseng de los Pobres.
Omdat er voor deze soort geen gangbare volksnaam bestaat, gebruikt dit artikel de wetenschappelijke naam als hoofdnaam, en uitdrukkingen als “ginseng van de arme man” zijn slechts vertalingen van de Engelse bijnaam poor man’s ginseng, zonder vaste plek in het gewone spraakgebruik. Generieke handelsnamen als “bellflower root” mogen evenmin als gelijkwaardig aan de soort worden beschouwd, omdat ze in de handel meestal andere planten uit de familie aanduiden, zoals Platycodon grandiflorus.
Botanische synoniemen
- Campanumoea pilosula Franch. (basioniem).
- Codonopsis tangshen Oliv. (opgevat als ondersoort, Codonopsis pilosula subsp. tangshen).
De soort werd oorspronkelijk door de Franse botanicus Adrien Franchet beschreven in het geslacht Campanumoea en later door Nannfeldt overgeplaatst naar Codonopsis, wat de afkorting (Franch.) Nannf. achter de wetenschappelijke naam verklaart. Codonopsis tangshen, voorgesteld door de Britse botanicus Daniel Oliver, wordt in recente taxonomische revisies opgevat als ondersoort, Codonopsis pilosula subsp. tangshen (Oliv.) D.Y.Hong, en komt in de literatuur ook voor als var. tangshen. De Chinese farmacopee erkent dit taxon op zijn beurt als een van de eigen bronnen van de plantaardige drug Codonopsis Radix, naast de typische Codonopsis pilosula en haar variëteit modesta.
De verwantschap met Campanumoea, een botanisch nauw verwant maar afzonderlijk geslacht, heeft een praktisch gevolg: soorten uit dat geslacht worden in de handel soms verward met Codonopsis pilosula, waardoor het belangrijk is de wortel te kopen bij leveranciers die de botanische identificatie van het materiaal vermelden.
Botanische familie: Campanulaceae
De familie Campanulaceae, bekend als de klokjesfamilie, omvat ongeveer 84 geslachten en meer dan 2.300 soorten, vooral verspreid over gematigde en subtropische gebieden, en kenmerkt zich door klokvormige bloemen die vaak opvallend zijn en bestuivers aantrekken. Veel planten uit deze groep slaan inuline op in hun wortels, en sommige lijnen produceren alkaloïden met farmacologische betekenis, wat de aandacht verklaart die de familie krijgt in fytochemisch onderzoek.
Codonopsis pilosula deelt met verwante planten de klokvormige bloemen en de opslagwortel, die bij deze soort lang, cilindrisch en vlezig is en het medicinaal interessante deel vormt. De chemische diversiteit van de familie wordt onderzocht in studies die het potentieel van verschillende soorten voor farmacologische en etnobotanische toepassingen beoordelen, een terrein waarin een correcte taxonomische identificatie de basisvoorwaarde is om resultaten met elkaar te kunnen vergelijken.
Gebruikte delen voor thee en bereidingen
- Wortel (Codonopsis Radix), gedroogd en in plakken gesneden gebruikt.
De wortel is het enige deel met een gevestigd medicinaal gebruik en wordt na de oogst gedroogd en in plakken of stukken gesneden, de vorm waarin hij in afkooksels, soepen en stoofgerechten belandt en als grondstof dient voor extracten, tincturen en capsules op de internationale markt.
Etnobotanisch en traditioneel gebruik
- Chronische atrofische gastritis en maagzweer, een traditionele toepassing waarbij bij ratten een beschermend effect is waargenomen.
- Hart- en vaatklachten, als bestanddeel van traditionele Chinese formules, zonder de cardiologische begeleiding te vervangen.
- Hartkloppingen en kortademigheid, wanneer de traditie deze in verband brengt met een Qi-tekort.
- Kortademigheid en hoest die met zwakte samenhangen (asthenische hoest), volgens de traditionele teksten.
- Lage bloeddruk, een traditionele toepassing die nog niet klinisch is bevestigd.
- Overmatige dorst en inwendige hitte, een beeld dat de Chinese traditie met diabetes in verband brengt, zonder de voorgeschreven medische behandeling te vervangen.
- Reconvalescentie, als tonisch ingrediënt van soepen en afkooksels in de traditionele Chinese keuken.
- Tekort aan lichaamsvochten met dorst, in de eigen terminologie van de TCM.
- Tekort aan Qi en bloed met een bleke gelaatskleur, volgens de Chinese traditie.
- Vermoeidheid en gebrek aan eetlust, klachten die de TCM toeschrijft aan een Qi-tekort van de milt.
- Veroudering, geheugen en leervermogen, thema’s die alleen in verkennende studies zijn onderzocht.
- Versterking van de milt en tonificatie van de long, kernfuncties die de TCM aan de wortel toeschrijft.
- Voeding van het bloed en aanmaak van lichaamsvochten, in de eigen taal van de TCM.
Therapeutische eigenschappen
- Adaptogeen (traditionele toepassing ter ondersteuning van het lichaam bij stress, zonder klinisch bewijs).
- Antibacterieel (activiteit waargenomen in laboratoriumtests).
- Antioxidatief (activiteit tegen vrije radicalen waargenomen in het laboratorium).
- Antiproliferatief (activiteit waargenomen in laboratoriumstudies, zonder klinisch bewijs).
- Antiviraal (activiteit onderzocht in laboratoriumstudies).
- Bloedsuikerverlagend (daling van de bloedglucose waargenomen in verkennende studies, wat voorzichtigheid vraagt bij diabetesmedicatie).
- Cardioprotectief (effect onderzocht in diermodellen).
- Gastroprotectief (bescherming tegen opgewekte maagzweren, waargenomen bij ratten).
- Immunomodulerend (modulatie van het immuunsysteem waargenomen in studies met polysachariden uit de wortel).
- Neuroprotectief (effect onderzocht in preklinische studies).
- Ontstekingsremmend (effect waargenomen in laboratorium- en dierstudies).
- Qi-tonicum (begrip uit de traditionele Chinese geneeskunde dat met vitaliteit samenhangt).
Deze eigenschappen zijn grotendeels afgeleid van experimenten met extracten en geïsoleerde fracties in cellen en dieren, waarvan de resultaten niet automatisch gelden voor het gebruik van de wortel door mensen, en daarom rechtvaardigt geen ervan het gebruik van de plant in plaats van een medische behandeling.
Fytochemisch profiel
- Alkaloïden (bijv. codonopsine en perlolyrine, een bèta-carbolinealkaloïde geïsoleerd uit de wortel).
- Atractylenoliden (bijv. atractylenolide II en III).
- Polyacetylenen (bijv. lobetyoline).
- Polysachariden (in water oplosbare fracties, de best onderzochte stoffen van de wortel).
- Saponinen.
- Steroïden.
- Tannines.
- Triterpenen.
De polysachariden staan centraal in het meeste recente onderzoek, dat hun samenstelling en hun verband met de kwaliteit van de wortel bestudeert, terwijl perlolyrine al eind jaren tachtig in de soort werd beschreven. Kwantitatieve kernspinresonantie is ook al toegepast bij de kwaliteitsbeoordeling van Codonopsis Radix, een nuttig hulpmiddel op een markt waar de wortel onder dezelfde handelsnaam van meer dan één taxon afkomstig is.
Bereidingswijzen (thee, tincturen, extracten)
- Afkooksel van de gedroogde wortel.
- Capsules en tabletten met wortelpoeder of extract.
- Soepen en stoofgerechten, in de traditionele Chinese keuken.
- Tincturen.
- Waterige en ethanolische extracten.
Het afkooksel is de klassieke vorm, omdat de harde plakken van de wortel lang moeten koken om hun bestanddelen af te geven, terwijl capsules, extracten en tincturen van fabrikant tot fabrikant sterk in concentratie verschillen en moeten worden gebruikt volgens het etiket en het advies van een zorgprofessional.
Synergie met andere planten
Astragalus (Astragalus membranaceus)
Codonopsis pilosula en astragalus vormen een van de meest voorkomende combinaties in de Chinese traditie om Qi te tonificeren, aangezien beide wortels als tonisch gelden en traditioneel worden gebruikt in perioden van aanhoudende vermoeidheid, verminderde weerstand en reconvalescentie. De polysachariden van beide planten worden in laboratorium- en dierstudies onderzocht op hun invloed op de immuunrespons, maar er zijn geen klinische studies die een opgeteld effect bij mensen aantonen.
Ginseng (Panax ginseng)
Hoewel Codonopsis pilosula in het Engels als poor man’s ginseng wordt verkocht, worden beide wortels ook gecombineerd in traditionele formules voor toestanden van ernstige zwakte, waarin ginseng een als krachtiger beschouwde tonificatie bijdraagt. Omdat ginseng eveneens de bloedsuiker kan verlagen en kan interageren met antistollingsmiddelen, vraagt deze combinatie nog meer voorzichtigheid van wie medicatie gebruikt tegen diabetes of om het bloed te verdunnen.
Zoethout (Glycyrrhiza uralensis)
De combinatie van Codonopsis pilosula met zoethout is klassiek in Chinese formules, waarin zoethout traditioneel wordt gebruikt om de werking van de andere kruiden op elkaar af te stemmen en de tonificatie van de spijsvertering die aan de wortel wordt toegeschreven aan te vullen. In de logica van de TCM verschijnt het duo in bereidingen voor vermoeidheid en een trage spijsvertering, maar zoethout kent eigen beperkingen, want langdurig gebruik kan de bloeddruk verhogen en het kaliumgehalte in het bloed verlagen, wat bijzondere voorzichtigheid vraagt bij mensen met hoge bloeddruk.
Recepten en gebruiksprotocollen
Traditioneel afkooksel van de gedroogde wortel
Ingrediënten: traditionele bronnen noemen 10 tot 30 g gedroogde wortel van Codonopsis pilosula op 500 ml water.
Bereiding: Laat de wortel 30 tot 45 minuten zachtjes koken, zeef en verdeel de vloeistof over twee of drie porties verspreid over de dag, een schema dat traditioneel wordt gebruikt bij vermoeidheid, kortademigheid en algemene zwakte die met een Qi-tekort samenhangen. In de Chinese praktijk wordt het afkooksel vaak gecombineerd met andere tonische wortels, zoals astragalus, en de hoeveelheid en gebruiksduur moeten met een zorgprofessional worden bepaald, vooral door wie diabetesmedicatie gebruikt.
Traditionele soep met Codonopsis pilosula
Ingrediënten: 15 tot 20 g wortel van Codonopsis pilosula, 500 g kip of mager vlees, groenten naar smaak (zoals aardappel en peen), zout en peper.
Bereiding: Voeg de wortel toe aan de pan terwijl de kip of het vlees gaart en laat alles op het vuur staan tot alle ingrediënten zacht zijn. In de traditionele Chinese keuken wordt deze bouillon geserveerd als tonisch gerecht in perioden van reconvalescentie en vermoeidheid, en de wortel geeft een milde, licht zoete smaak die goed samengaat met vlees en groenten.
De bovenstaande bereidingen berusten op traditionele overlevering en vervangen geen professioneel advies. Raadpleeg vóór elk inwendig gebruik de contra-indicaties en interacties die in dit artikel worden beschreven.
Geassocieerde therapieën
Traditionele Chinese geneeskunde
In de traditionele Chinese geneeskunde behoort Codonopsis pilosula tot de belangrijkste Qi-tonica en wordt ze traditioneel gebruikt bij tekorten van milt en long, die zich volgens dit systeem uiten in langdurige vermoeidheid, gebrek aan eetlust, diarree, kortademigheid en hoest. Haar werking wordt als mild omschreven, reden waarom de traditie haar opneemt in complexe formules om andere kruiden in evenwicht te brengen en aan te vullen, altijd binnen een individueel voorschrift dat medische begeleiding niet overbodig maakt.
Traditionele Chinese voeding
Buiten de spreekkamer is de wortel een gangbaar ingrediënt van zelfgemaakte soepen en stoofgerechten in China, waar hij wordt gewaardeerd om zowel de tonische rol die de traditie hem toekent als zijn milde, licht zoete smaak, een culinair gebruik dat mede verklaart waarom hij zo ruim verkrijgbaar is in de handel in Aziatische producten.
Contra-indicaties en bijwerkingen
Algemene contra-indicaties
Volgens de TCM is Codonopsis pilosula niet geschikt bij beelden van overmatige hitte of vuur in het lichaam, noch bij acute aandoeningen met hoge koorts, en moet ze worden vermeden door mensen met een Yin-tekort met hittetekenen, zoals nachtzweten en een droge mond. De plant mag niet worden gebruikt als vervanging van een voorgeschreven medische behandeling, en elk langdurig gebruik moet met een gekwalificeerde zorgprofessional worden besproken.
Zwangerschap, borstvoeding en kinderen
De veiligheidsgegevens voor zwangerschap en borstvoeding zijn onvoldoende, daarom wordt aanbevolen Codonopsis pilosula in deze perioden te vermijden. Er ontbreken ook studies naar het gebruik bij kinderen, zodat elke toepassing in deze leeftijdsgroep afhangt van een individuele beoordeling door een kinderarts.
Bijwerkingen
De wortel wordt doorgaans goed verdragen, maar zeer hoge doses kunnen een opgeblazen gevoel en buikuitzetting of diarree veroorzaken, en allergische reacties zijn, hoewel zeldzaam, mogelijk bij mensen die gevoelig zijn voor planten uit de familie Campanulaceae. Het advies is om met kleine hoeveelheden te beginnen, de reactie van het lichaam te observeren en bij elk ongewenst effect het gebruik te staken en medische hulp te zoeken.
Geneesmiddeleninteracties
Gezien het mogelijke bloedsuikerverlagende effect is voorzichtigheid geboden bij mensen die diabetesmedicatie gebruiken, vanwege het risico op additieve hypoglykemie, een situatie waarin de arts de dosering van de geneesmiddelen mogelijk moet herzien. De immunomodulerende effecten die in studies zijn waargenomen, wijzen op mogelijke interferentie met immunosuppressiva, en mensen die antistollingsmiddelen of bloeddrukverlagers gebruiken, moeten eveneens een zorgprofessional raadplegen voordat ze met het gebruik beginnen, om ongewenste interacties te vermijden.
Botanische identificatie en vervalsing
Codonopsis pilosula wordt in de handel soms verward met soorten uit het geslacht Campanumoea, die botanisch nauw verwant maar afzonderlijk zijn, en de naam “dang shen” zelf wordt in China voor meer dan één taxon van Codonopsis gebruikt. Daarom is het raadzaam de wortel alleen te kopen bij leveranciers die de wetenschappelijke naam en de herkomst van het materiaal vermelden, omdat een verwisseling van soort zowel de voorspelbaarheid van de effecten als de veiligheid van de gebruiker in gevaar brengt.
Wetenswaardigheden
De Engelse bijnaam poor man’s ginseng, waarvan in verschillende talen vertalingen in de trant van “ginseng van de arme man” zijn afgeleid, ontstond doordat de wortel in de Chinese geneeskunde werd gebruikt als goedkopere vervanger van Panax ginseng, omdat de traditie hem een vergelijkbare maar mildere tonische werking toeschrijft. De Chinese naam 党参 verwijst naar de oude regio Shangdang, in de huidige provincie Shanxi, die historisch met de plant wordt geassocieerd, en de wortel veroverde ook een plaats in de Chinese keuken, waar hij om zijn milde, licht zoete smaak in soepen en stoofgerechten gaat. Die dubbele aanwezigheid, in de spreekkamer en aan tafel, heeft eraan bijgedragen dat hij een van de pijlers van de Aziatische fytotherapie en een alledaags artikel in de internationale kruidenhandel is geworden.
Veelgestelde vragen
Wat is Codonopsis pilosula?
Codonopsis pilosula is een overblijvende kruidachtige klimplant uit de familie Campanulaceae, inheems in Oost-Azië, waarvan de gedroogde wortel een van de meest gebruikte tonische plantaardige drugs in de traditionele Chinese geneeskunde is. De Chinese farmacopee brengt onder de naam Codonopsis Radix de wortel van deze soort, van haar variëteit modesta en van Codonopsis tangshen samen, die allemaal als “dang shen” worden verhandeld.
Bestaat er een Nederlandse volksnaam voor Codonopsis pilosula?
Er is geen gangbare Nederlandse volksnaam, en daarom gebruikt dit artikel de wetenschappelijke naam als hoofdnaam. In de handel verschijnt de wortel als “dang shen”, hier alleen vermeld als marktnaam, terwijl vertalingen als “ginseng van de arme man” afgeleid zijn van de Engelse bijnaam. De soort wordt in de handel bovendien soms verward met planten uit het geslacht Campanumoea, die botanisch nauw verwant maar afzonderlijk zijn.
Wat zijn de traditionele toepassingen van Codonopsis pilosula?
De Chinese traditie gebruikt de wortel als Qi-tonicum bij vermoeidheid, gebrek aan eetlust, kortademigheid en hoest die met zwakte samenhangen, en verwerkt hem daarnaast in soepen voor de reconvalescentie. Laboratorium- en dierstudies onderzoeken immunomodulerende, antioxidatieve en maagbeschermende effecten, maar deze bevindingen zijn nog niet bevestigd door degelijke klinische studies.
Kan Codonopsis pilosula ginseng vervangen?
De traditie beschouwt Codonopsis pilosula als een milder tonicum dan Panax ginseng en gebruikt haar daarom in sommige toepassingen als betaalbaarder alternatief, wanneer energetische ondersteuning wordt gezocht zonder de stimulerende intensiteit die aan ginseng wordt toegeschreven. De twee wortels zijn niet gelijkwaardig, en de keuze tussen beide, of de combinatie ervan, moet met een zorgprofessional worden besproken.
Wie moet Codonopsis pilosula vermijden?
De veiligheidsgegevens voor zwangerschap en borstvoeding zijn onvoldoende, daarom wordt aanbevolen de plant in deze perioden te vermijden, en wie diabetesmedicatie gebruikt, moet voorzichtig zijn vanwege het risico op additieve hypoglykemie. Mensen met hoge koorts, acute aandoeningen of hittetekenen volgens de TCM moeten haar eveneens vermijden, en de wortel mag nooit worden gebruikt als vervanging van een voorgeschreven medische behandeling.
Hoe wordt Codonopsis pilosula traditioneel bereid?
De klassieke vorm is het afkooksel van de gedroogde, in plakken gesneden wortel, die ongeveer een half uur of langer zachtjes kookt, en de wortel wordt ook als tonisch ingrediënt in soepen en stoofgerechten meegekookt. Capsules, extracten en tincturen zijn op de internationale markt verkrijgbaar, maar de juiste hoeveelheid moet met professioneel advies worden bepaald.
Let op: deze inhoud is informatief en vervangt geen professioneel medisch advies. Raadpleeg een arts of fytotherapeut voordat u geneeskrachtige planten gebruikt, vooral tijdens zwangerschap, borstvoeding of bij medicijngebruik.
Referenties en wetenschappelijke studies
- PMC2018 Gao SM, et al. Traditional uses, phytochemistry, pharmacology and toxicology of Codonopsis: A review. J Ethnopharmacol. 2018.
- PMC2009 Li CY, et al. Quality assessment of Radix Codonopsis by quantitative nuclear magnetic resonance. J Chromatogr A. 2009.
- PMC2024 Liang W, et al. Codonopsis radix: a review of resource utilisation, postharvest processing, quality assessment, and its polysaccharide composition. Front Pharmacol. 2024.
- PMC1988 Liu T, et al. Perlolyrine: a beta-carboline alkaloid from Codonopsis pilosula. Planta Med. 1988.
- PMC1997 Wang ZT, et al. Investigations on the protective action of Condonopsis pilosula (Dangshen) extract on experimentally-induced gastric ulcer in rats. Gen Pharmacol. 1997.
- PMC2022 Yue J, et al. Characterization of Codonopsis pilosula subsp. tangshen plastome and comparative analysis of Codonopsis species. PLoS One. 2022.
