Styrax benzoin (Benzoes sumatrzański): właściwości

Benzoes sumatrzański (Styrax benzoin Dryand.) to drzewo z rodziny Styracaceae, pochodzące z Azji Południowo-Wschodniej, uprawiane głównie na indonezyjskiej wyspie Sumatra i znane z aromatycznej żywicy, którą wytwarza. Surowcem leczniczym nie jest cała roślina, lecz właśnie ta żywica: wysięk, który drzewo tworzy w odpowiedzi na nacięcia kory i który twardnieje w łzy i bryły zbierane następnie ręcznie. Ceniony od stuleci w perfumerii, kadzidłach i medycynie tradycyjnej benzoes sumatrzański nie powinien być mylony z benzoesem syjamskim (Styrax tonkinensis), innym gatunkiem z tej samej rodziny, ani z Lindera benzoin, północnoamerykańskim krzewem niespokrewnionym botanicznie, który dzieli z nim jedynie część angielskiej nazwy zwyczajowej, ani z benzoiną, syntetycznym związkiem chemicznym stosowanym w przemyśle jako fotoinicjator, który nie ma nic wspólnego z naturalną żywicą.

Zainteresowanie benzoesem sumatrzańskim wykracza poza sam zapach, ponieważ tradycja sięga po niego przy dolegliwościach oddechowych i skórnych, a badania laboratoryjne analizują przeciwdrobnoustrojową i przeciwzapalną aktywność żywicy. Są to jednak zastosowania tradycyjne, a właściwości antyseptyczne i gojące nigdy nie zostały potwierdzone jako sposób leczenia zakażeń czy ran u ludzi. Skład żywicy, bogatej w kwas benzoesowy i cynamonowy, ich estry oraz wanilinę, tłumaczy zarówno charakterystyczny zapach, jak i to, że nalewka benzoesowa jest znanym alergenem kontaktowym, wymagającym ostrożności przy stosowaniu na skórę.

Nazwy ludowe i międzynarodowe

• Polski: benzoes, benzoes sumatrzański, styrak benzoesowy.
• Angielski: benzoin, gum benjamin tree, Sumatra benzoin tree.
• Francuski: benjoin, benjoin de Sumatra.
• Hiszpański: benjuí, benjuí de Sumatra.
• Indonezyjski i malajski: kemenyan.
• Języki Indii i Bliskiego Wschodu: loban.
• Niemiecki: Benzoe, Benzoeharzbaum, Sumatra-Benzoe.
• Portugalski: benjoim-de-java, benjoim-de-sumatra.
• Włoski: benzoino, benzoino di Sumatra.

Nazwy takie jak benzoin, benjoin i loban są w handlu używane także dla benzoesu syjamskiego, a loban nawet dla innych żywic, dlatego nazwa naukowa Styrax benzoin pozostaje najpewniejszym sposobem identyfikacji produktu.

Synonimy botaniczne

Synonimy botaniczne to alternatywne lub dawne nazwy naukowe odnoszące się do tego samego gatunku. W przypadku Styrax benzoin Dryand. przyjętą nazwę opublikował Jonas Dryander pod koniec XVIII wieku, a drzewo bywało klasyfikowane w bardzo różnych rodzajach, od Laurus po Lithocarpus. To ślad epoki, w której Europa znała ten gatunek głównie z importowanej żywicy, a nie z badania żywych okazów. Te wahania wyjaśniają, dlaczego nazwy takie jak Benzoin officinale pojawiają się w dawnych farmakopeach i dziełach.

• Benzoin officinale Hayne
• Benzoina vera Raf.
• Cyrta dealbata Miers
• Laurus benzoin Houtt.
• Lithocarpus benzoin (Dryand.) Royle
• Plagiospermum benzoin (Dryand.) Pierre
• Styrax benjuifer Stokes
• Styrax benzoin var. hiliferus Steenis

Rodzina botaniczna: Styracaceae

Rodzina Styracaceae obejmuje około 130 gatunków drzew i krzewów, rozmieszczonych głównie w tropikalnych i umiarkowanych regionach Azji, obu Ameryk i basenu Morza Śródziemnego, a wyróżnia ją wytwarzanie aromatycznych żywic, takich jak różne odmiany benzoesu. Gatunki z rodzaju Styrax wydzielają żywicę po zranieniu kory, co od wieków wykorzystuje się przy jej pozyskiwaniu. Rodzaj występuje także w Brazylii, gdzie rodzime gatunki nazywa się potocznie estoraque. Chemiczna różnorodność tych żywic sprawia, że rodzina jest stałym tematem badań fitochemicznych, zwłaszcza ze względu na związki aromatyczne pochodzące od kwasu benzoesowego i cynamonowego.

Wykorzystywane części do herbat i preparatów

• Żywica (wysięk z kory)

Etnobotaniczne i tradycyjne zastosowania

• Kadzidło w rytuałach i ceremoniach.
• Perfumeria i kosmetyka, jako utrwalacz zapachów.
• Tradycyjnie do ochrony skóry przed pękaniem i podrażnieniami.
• Tradycyjnie jako środek antyseptyczny i gojący na skórę.
• Tradycyjnie w inhalacjach przy kaszlu, przeziębieniu i zapaleniu oskrzeli.
• Tradycyjnie w zapaleniu krtani i bólu gardła.
• Tradycyjnie w zapaleniu stawów i bólach mięśni.
• W tradycyjnej medycynie chińskiej jako środek pobudzający krążenie i przy dolegliwościach oddechowych.

Właściwości terapeutyczne

• Antybakteryjne (aktywność wyciągów z żywicy w badaniach laboratoryjnych)
• Antyoksydacyjne (przypisywane związkom fenolowym w testach in vitro)
• Antyseptyczne (zastosowanie tradycyjne, bez potwierdzonej skuteczności w leczeniu zakażeń)
• Gojące (zastosowanie tradycyjne, bez potwierdzonej skuteczności w przypadku ran)
• Moczopędne (zastosowanie tradycyjne)
• Przeciwbólowe (tradycyjne zastosowanie w masażach)
• Przeciwzapalne (wstępne wyniki badań laboratoryjnych)
• Ściągające (tradycyjne zastosowanie zewnętrzne)
• Wiatropędne (zastosowanie tradycyjne)
• Wykrztuśne (tradycyjne zastosowanie w inhalacjach)

Profil fitochemiczny

Żywica benzoesu sumatrzańskiego składa się głównie z wolnych i zestryfikowanych kwasów balsamicznych, przede wszystkim kwasu cynamonowego i benzoesowego, a także estrów, takich jak cynamonian cynamylu, znany jako styracyna, oraz cynamonian fenylopropylu. Uzupełniają je wanilina, aldehyd benzoesowy, styrol i kwaśne triterpeny opisywane w dawnej literaturze jako sumarezynotanol i siarezynotanol. Wyraźna obecność kwasu cynamonowego i jego estrów odróżnia benzoes sumatrzański od syjamskiego, w którym przeważają pochodne kwasu benzoesowego, a skład znacznie się różni między próbkami, zależnie od pochodzenia, wieku drzewa i sposobu zbioru. Niektóre źródła wymieniają też garbniki, flawonoidy i alkaloidy w wyciągach z żywicy, lecz w mniejszych i słabo scharakteryzowanych ilościach. Te same aromatyczne kwasy i estry pomagają wyjaśnić potencjał alergizujący żywicy oraz reakcje krzyżowe z balsamem peruwiańskim i kalafonią.

• Aldehyd benzoesowy
• Alkaloidy
• Benzorezynol
• Cynamonian fenylopropylu
• Flawonoidy
• Garbniki
• Kwas benzoesowy
• Kwas cynamonowy
• Siarezynotanol
• Styracyna (cynamonian cynamylu)
• Styrol
• Sumarezynotanol
• Wanilina

Formy przygotowania (herbaty, nalewki, ekstrakty)

• Adeps benzoatus (smalec benzoesowy, historyczny konserwant tłuszczów w aptekarstwie)
• Inhalacja parowa (zastosowanie tradycyjne, z zachowaniem ostrożności)
• Nalewka (wyłącznie do użytku zewnętrznego)
• Rezynoid lub absolut aromatyczny (aromaterapia i perfumeria)
• Żywica (kadzidło i perfumeria)

Tak zwany olejek eteryczny benzoesowy sprzedawany w sklepach z artykułami do aromaterapii to zwykle rezynoid lub absolut, ponieważ żywicy nie destyluje się jak typowych olejków eterycznych. Nalewka z benzoesu sumatrzańskiego nie jest przeznaczona do użytku wewnętrznego ani do spożycia.

Synergia z innymi roślinami

Tradycyjne inhalacje z eukaliptusem i sosną

W tradycji europejskiej benzoes sumatrzański łączy się z eukaliptusem (Eucalyptus globulus) i sosną zwyczajną (Pinus sylvestris) w inhalacjach parowych, po które tradycyjnie sięga się przy zatkanym nosie, kaszlu i przeziębieniu. Przypuszcza się, że balsamiczne aromaty tych roślin wzajemnie się uzupełniają, ale to połączenie opiera się na przekazie tradycyjnym i jako mieszanka nie było badane. Nie należy go stosować u małych dzieci, ponieważ eukaliptus może u nich wywołać skurcz dróg oddechowych, ani u osób z astmą bez konsultacji lekarskiej.

Preparaty do skóry z nagietkiem i lawendą

W kosmetykach i domowych balsamach benzoes sumatrzański występuje obok nagietka (Calendula officinalis) i lawendy (Lavandula angustifolia), w preparatach tradycyjnie używanych do ochrony suchej i szorstkiej skóry. Połączenie opiera się na kosmetycznej historii tych trzech roślin, bez badań samej mieszanki, i należy je nakładać wyłącznie na nieuszkodzoną skórę, nigdy na rany, aktywny wyprysk ani oparzenia, ponieważ benzoes jest znanym alergenem kontaktowym.

Przepisy i protokoły użycia

Tradycyjna inhalacja przy zatkanym nosie

Domowy preparat tradycyjnie stosowany przy przeziębieniu z niedrożnym nosem, przeznaczony wyłącznie dla dorosłych bez astmy.

Składniki: 5 kropli nalewki z benzoesu sumatrzańskiego i 1 litr gorącej, ale nie wrzącej wody.

Przygotowanie: Wlej gorącą wodę do miski ustawionej na stabilnej powierzchni, dodaj nalewkę i wdychaj parę z bezpiecznej odległości przez 5 do 10 minut, z ręcznikiem na głowie i zamkniętymi oczami. Gorąca para może poparzyć, dlatego nigdy nie używaj wrzącej wody, nie zbliżaj twarzy zbyt mocno i nie wykonuj inhalacji u małych dzieci. Osoby z astmą mogą z niej korzystać wyłącznie za zgodą lekarza, a inhalację należy przerwać przy pierwszych oznakach drażniącego kaszlu lub świszczącego oddechu.

Aromatyczny olejek do masażu

Preparat do użytku zewnętrznego, tradycyjnie stosowany w relaksujących masażach napiętych mięśni.

Składniki: 5 kropli rezynoidu z benzoesu sumatrzańskiego i 30 ml oleju roślinnego, na przykład ze słodkich migdałów lub jojoba.

Przygotowanie: Wymieszaj rezynoid z olejem roślinnym i najpierw wykonaj próbę na małym fragmencie skóry, odczekując 24 godziny. Jeśli nie pojawi się reakcja, delikatnie wmasuj olejek w wybrane miejsce, zawsze na nieuszkodzoną skórę. Nie stosuj go, jeśli kiedykolwiek wystąpiła u ciebie alergia na balsam peruwiański, kalafonię, perfumy lub plastry.

Balsam do suchej i nieuszkodzonej skóry

Domowy preparat kosmetyczny, tradycyjnie stosowany do ochrony przesuszonych i szorstkich dłoni oraz stóp.

Składniki: 1 ml nalewki z benzoesu sumatrzańskiego i 50 g masła shea lub innej neutralnej bazy.

Przygotowanie: Dokładnie połącz nalewkę z bazą, aż powstanie jednolita masa, i przechowuj ją w czystym, suchym słoiczku. Przed pierwszym użyciem wykonaj test uczuleniowy i nałóż cienką warstwę na suchą, nieuszkodzoną skórę. Nie stosuj na rany, otwarte pęknięcia, oparzenia ani aktywny wyprysk.

Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych przekazach i nie zastępują fachowej porady. Przed każdym zastosowaniem wewnętrznym należy zapoznać się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w niniejszym artykule.

Powiązane terapie

Aromaterapia

W aromaterapii rezynoid benzoesu sumatrzańskiego ceni się za ciepły, słodki i balsamiczny zapach z nutą wanilii. Zwykle używa się go w dyfuzorach oraz w masażach z rozcieńczonym olejem, aby stworzyć przytulną i odprężającą atmosferę. Opisywany wpływ na samopoczucie pochodzi z praktyki aromaterapeutycznej i nie ma potwierdzenia klinicznego, a stosowanie na skórę wymaga rozcieńczenia i wcześniejszego testu uczuleniowego. W zamkniętych pomieszczeniach żywicę lub kadzidło należy palić przy dobrej wentylacji.

Fitoterapia i farmacja tradycyjna

W farmacji tradycyjnej benzoes trafiał do klasycznych preparatów, takich jak złożona nalewka benzoesowa, przez długi czas używana w inhalacjach i na skórę, oraz smalec benzoesowy, służący do konserwowania maści. Dziś złożoną nalewkę wykorzystuje się w medycynie głównie po to, by poprawić przyleganie opatrunków samoprzylepnych, i właśnie w tym kontekście opisano wiele przypadków alergicznego kontaktowego zapalenia skóry. Tradycja wymienia ją przy zapaleniu oskrzeli i krtani, lecz wskazania te nie zostały potwierdzone, a stosowanie powinno być zewnętrzne i prowadzone pod okiem specjalisty.

Przeciwwskazania i skutki uboczne

Alergia kontaktowa

Uwaga: złożona nalewka benzoesowa jest znanym alergenem kontaktowym, z udokumentowaną reakcją krzyżową z balsamem peruwiańskim i kalafonią. Przed każdym użyciem na skórę wykonaj próbę na małym obszarze i nigdy nie nakładaj benzoesu sumatrzańskiego na uszkodzoną skórę ani na rozległe oparzenia. Osoby, które miały kiedyś alergię na perfumy, plastry, balsamy lub olejki eteryczne, powinny go unikać.

Użycie wewnętrzne i inhalacje

Nalewka nie jest przeznaczona do użytku wewnętrznego ani do spożycia. Tradycyjna inhalacja parowa wymaga ostrożności u osób z astmą, niesie ryzyko poparzenia gorącą parą i nie powinna być stosowana u małych dzieci. Dym z kadzidła benzoesowego również podrażnia drogi oddechowe w zamkniętym, słabo wietrzonym pomieszczeniu, dlatego należy go palić wyłącznie w przewiewnych miejscach, z dala od dzieci, osób z astmą i zwierząt domowych.

Tożsamość produktu

Benzoes sumatrzański (Styrax benzoin) to nie benzoes syjamski (Styrax tonkinensis), inny gatunek z tej samej rodziny, ani Lindera benzoin, północnoamerykański krzew niespokrewniony botanicznie, ani benzoina, syntetyczny związek chemiczny stosowany jako fotoinicjator w przemyśle. Zawsze sprawdzaj na etykiecie nazwę naukową i pochodzenie.

Inne środki ostrożności

Kobiety w ciąży i karmiące piersią powinny unikać stosowania z powodu braku badań nad bezpieczeństwem, również w inhalacjach i masażach, a osoby nadwrażliwe na kwas benzoesowy lub cynamonowy nie powinny używać żywicy. Nie ma dobrze udokumentowanych interakcji z lekami, jednak niektóre źródła wspominają o obecności kumaryn w niektórych żywicach Styrax, co stwarza teoretyczne ryzyko przy lekach przeciwzakrzepowych, dlatego osoby je przyjmujące powinny wcześniej skonsultować się z lekarzem.

Ciekawostki

Żywica o długiej historii

Benzoes od wielu stuleci był przedmiotem handlu na szlakach łączących Azję Południowo-Wschodnią z Indiami, światem arabskim i Europą, gdzie stał się jedną z najbardziej cenionych żywic aromatycznych. Niektórzy autorzy łączą z benzoesem onychę, składnik świętego kadzidła wspomnianego w Biblii, ale ta identyfikacja jest niepewna i sporna wśród historyków. Technika nacinania pnia w celu pozyskania żywicy jest bardzo stara i rolnicy na Sumatrze nadal wykonują ją ręcznie.

Żywica patologiczna

Żywicę benzoesową klasyfikuje się jako wysięk patologiczny, ponieważ drzewo w normalnych warunkach praktycznie jej nie wytwarza, a robi to dopiero w odpowiedzi na zranienie kory. Nacięcia wykonywane przez zbieraczy pobudzają powstawanie kanałów żywicznych, w których żywica jest wydzielana jako mechanizm obronny. Pierwsze, jaśniejsze łzy są zwykle najbardziej cenione, co dobrze pokazuje ścisły związek między pracą człowieka a fizjologią drzewa.

Różnice w jakości

Jakość żywicy zależy od gatunku Styrax, regionu i sposobu zbioru. Benzoes sumatrzański, bogaty w kwas cynamonowy, ma bardziej żywiczny i balsamiczny aromat, natomiast benzoes syjamski z Styrax tonkinensis prawie nie zawiera kwasu cynamonowego i pachnie słodziej, z wyraźną nutą wanilii. Te różnice decydują o zastosowaniu każdego rodzaju w perfumerii i przemyśle. Najnowsze badania objęły setki próbek z Sumatry, by ustalić kryteria jakości i ograniczyć fałszerstwa.

Najczęściej zadawane pytania