Pterocarpus marsupium (Vijayasar): właściwości i korzyści

Vijayasar (Pterocarpus marsupium Roxb.), znany również jako drzewo kino indyjskie, bijasal lub beejaka, to zrzucające liście drzewo z rodziny Fabaceae, pochodzące z Indii, Nepalu i Sri Lanki, od wieków wykorzystywane w medycynie ajurwedyjskiej. Tradycja indyjska sięga po nie przy takich dolegliwościach jak cukrzyca, otyłość, biegunka i choroby skóry, w tym bielactwo, egzema i łuszczyca. Najbardziej cenioną częścią jest twardziel, a zaraz po niej kino, czerwonawa żywica wyciekająca ze zranionego pnia, od której drzewo wzięło swoją potoczną nazwę. Wszystkie te zastosowania należą do tradycji, a nawet wpływ na poziom cukru we krwi, najlepiej zbadany, wciąż pozostaje przedmiotem badań.

W indyjskiej tradycji zielarskiej vijayasar zajmuje ważne miejsce jako roślina kojarzona z równowagą metaboliczną i łagodzeniem stanów zapalnych. Współczesne badania skupiły się przede wszystkim na potencjalnym działaniu przeciwcukrzycowym: przeprowadzono doświadczenia na zwierzętach oraz kilka wstępnych i dawnych badań klinicznych w Indiach. Dzięki temu gatunek stał się jedną z najlepiej przebadanych roślin ajurwedyjskich, ale nie zastąpił medycznego leczenia cukrzycy. Intensywna eksploatacja drewna sprawiła też, że IUCN uznała gatunek za bliski zagrożenia, dlatego pochodzenie surowca ma znaczenie.

Nazwy ludowe i międzynarodowe

• Polski: drzewo kino indyjskie, kino malabarskie, vijayasar.
• Angielski: bijasal, Indian kino tree, Malabar kino, vijayasar.
• Francuski: kino de l'Inde, vijaysar.
• Hindi i sanskryt: beejaka, bijasal, vijayasar.
• Hiszpański: árbol de kino de la India, vijaysar.
• Niemiecki: Indischer Kino-Baum, Malabar-Kino.
• Portugalski: árvore-do-kino-da-índia, bijasal, kino-da-índia, kino-indiano, vijayasar, vijaysar.
• Włoski: kino indiano, vijaysar.

Synonimy botaniczne

Pterocarpus marsupium Roxb. to przyjęta nazwa botaniczna gatunku, nadana pod koniec XVIII wieku przez szkockiego botanika Williama Roxburgha, który opisał i skatalogował wiele roślin indyjskich. We współczesnej literaturze nie ma szeroko stosowanych synonimów, które budziłyby wątpliwości, jednak dawne prace podają nazwę Pterocarpus bilobus, a także, wskutek błędnego zastosowania, Pterocarpus indicus, która w rzeczywistości oznacza inne drzewo z Azji Południowo-Wschodniej. Najpoważniejsza pomyłka nie dotyczy jednak synonimów, lecz innych roślin dostarczających kino lub czerwonawe drewno, takich jak sandałowiec czerwony, omówionych w części o przeciwwskazaniach.

• Pterocarpus bilobus Roxb.
• Pterocarpus indicus auct. non Willd. (nazwa zastosowana błędnie)

Rodzina botaniczna: Fabaceae

Rodzina Fabaceae, zwana też Leguminosae lub bobowatymi, należy do największych rodzin roślin kwiatowych i liczy około 765 rodzajów oraz ponad 19 500 gatunków rozsianych po całym świecie. Wyróżniają ją owoce w postaci strąków oraz zdolność wielu gatunków do wiązania azotu atmosferycznego w symbiozie z bakteriami. Należą do niej rośliny o dużym znaczeniu spożywczym, gospodarczym i leczniczym, takie jak fasola, soja, orzeszki ziemne i chleb świętojański.

Vijayasar ma typowe cechy rodziny, takie jak liście złożone i żółte kwiaty motylkowe, ale jego owoc to płaski, okrągły strąk otoczony szerokim skrzydłem. To przystosowanie do rozsiewania przez wiatr dało nazwę rodzajowi Pterocarpus, czyli skrzydlaty owoc. Bobowate wytwarzają ogromną różnorodność związków bioaktywnych, takich jak flawonoidy, garbniki, alkaloidy i terpenoidy, a to chemiczne bogactwo stanowi podstawę dużej części badań farmakologicznych nad tą rodziną.

Wykorzystywane części do herbat i preparatów

• Kino (żywica wyciekająca z pnia)
• Kora
• Liście
• Nasiona
• Owoce
• Twardziel (środkowa część drewna)

Etnobotaniczne i tradycyjne zastosowania

• Stosowanie ajurwedyjskie przy cukrzycy (Prameha) i towarzyszącej jej niedokrwistości.
• Tradycyjne stosowanie przy astmie, zapaleniu oskrzeli i kaszlu.
• Tradycyjne stosowanie przy biegunce i czerwonce.
• Tradycyjne stosowanie przy bólu zębów.
• Tradycyjne stosowanie przy chorobach skóry, takich jak bielactwo, egzema, leukodermia i łuszczyca.
• Tradycyjne stosowanie przy drobnych krwawieniach.
• Tradycyjne stosowanie przy niestrawności.
• Tradycyjne stosowanie przy otyłości.
• Tradycyjne stosowanie przy problemach z oczami.
• Tradycyjne stosowanie przy reumatoidalnym zapaleniu stawów i dnie moczanowej.
• Tradycyjne stosowanie przy słoniowaciźnie i róży.
• Tradycyjne stosowanie przy stłuczeniach i złamaniach.
• Tradycyjne stosowanie przy trądzie.

Właściwości terapeutyczne

• Hipoglikemizująca (obniżenie glukozy u zwierząt i we wstępnych badaniach klinicznych, nie zastępuje leczenia)
• Kardioprotekcyjna (wyniki z modeli zwierzęcych miażdżycy)
• Przeciwbakteryjna (aktywność wyciągów w badaniach laboratoryjnych)
• Przeciwbólowa (tradycyjne zastosowanie ajurwedyjskie)
• Przeciwcukrzycowa (w trakcie badań; wstępne i dawne badania kliniczne z Indii)
• Przeciwutleniająca (przypisywana flawonoidom i stilbenom w badaniach in vitro)
• Przeciwzapalna (obserwowana w badaniach na zwierzętach)
• Regenerująca (wpływ na komórki trzustki opisany wyłącznie u szczurów)
• Ściągająca (przypisywana garbnikom zawartym w kino i korze)

Profil fitochemiczny

Twardziel vijayasaru skupia większość badanych związków, wśród nich flawonoidy, takie jak likwirytygenina, marsupina, pterosupina i marsupol, stilben pterostylben, spokrewniony z resweratrolem, oraz epikatechinę, flawanol, któremu dawne badania na szczurach przypisywały wpływ na komórki beta trzustki. Wyizolowano również glikozydy, takie jak pterokarpozyd i marsupozyd, związek C-β-D-glukopiranozylo-2,6-dihydroksybenzen, terpenoidy, takie jak pterokarpol i monooctan erytrodiolu, a także inne składniki opisane w literaturze indyjskiej, na przykład karsupinę i vijayosin. Kino, czerwona żywica z pnia, jest szczególnie bogate w garbniki, które odpowiadają za tradycyjne działanie ściągające, ale mogą też wywoływać zaparcia i ograniczać wchłanianie żelaza oraz leków. Skład zależy od użytej części rośliny i metody ekstrakcji, co utrudnia porównywanie różnych produktów.

• Alkohol triterpenowy
• C-β-D-glukopiranozylo-2,6-dihydroksybenzen
• Epikatechina
• Flawonoidy (likwirytygenina, marsupol, pteroizoaurozyd, pterozyd)
• Garbniki
• Karsupina
• Marsupina
• Marsupozyd
• Monooctan erytrodiolu
• Pterokarpol
• Pterokarpozyd
• Pterostylben
• Pterosupina
• Vijayosin

Formy przygotowania (herbaty, nalewki, ekstrakty)

• Ekstrakt wodno-alkoholowy lub metanolowy (badania i standaryzowane preparaty roślinne)
• Ekstrakt wodny
• Nalewka
• Odwar
• Proszek z twardzieli

Ze względu na garbniki każdy preparat należy przyjmować w odstępie co najmniej 2 godzin od suplementów żelaza i innych leków.

Synergia z innymi roślinami

Formuły ajurwedyjskie z gurmarem i gorzkim melonem

W formułach ajurwedyjskich tradycyjnie stosowanych w kontekście poziomu cukru we krwi vijayasar łączy się z gurmarem (Gymnema sylvestre) i gorzkim melonem (Momordica charantia). Badania na zwierzętach i w laboratorium sugerują, że rośliny te działają przez różne mechanizmy, ale połączenie jest wciąż w trakcie badań i może sumować się z działaniem insuliny oraz doustnych leków przeciwcukrzycowych, co niesie realne ryzyko hipoglikemii. Osoby z cukrzycą nie powinny stosować takich mieszanek zamiast przepisanych leków ani łączyć ich z nimi bez rozmowy z lekarzem i kontroli glikemii.

Tradycyjne połączenia z boswellią i guggulem na stawy

Medycyna ajurwedyjska zestawia też vijayasar z boswellią (Boswellia serrata) i guggulem (Commiphora wightii) w preparatach tradycyjnie stosowanych przy bólach i stanach zapalnych stawów. Kwasy bosweliowe i guggulsterony są badane pod kątem działania przeciwzapalnego, ale połączenia nie oceniono klinicznie, a guggul ma własne przeciwwskazania, w tym interakcje z lekami przeciwzakrzepowymi i lekami na tarczycę. Zapalenie stawów i dna moczanowa wymagają diagnozy i opieki lekarskiej.

Przepisy i protokoły użycia

Odwar z kory w tradycyjnym stosowaniu przy biegunce

Preparat ajurwedyjski tradycyjnie stosowany przy łagodnej biegunce, oparty na ściągającym działaniu garbników zawartych w korze.

Składniki: suszona kora vijayasaru i woda.

Przygotowanie: W tradycyjnej recepturze korę gotuje się w wodzie, aż objętość zmniejszy się o połowę, po czym płyn się przecedza i studzi do temperatury letniej. Ilość i częstotliwość należy ustalić z pracownikiem ochrony zdrowia, zwłaszcza u osób przyjmujących leki na cukrzycę, a odwar trzeba przyjmować z dala od leków i suplementów żelaza. Biegunka z krwią, gorączką, odwodnieniem lub trwająca dłużej niż dwa dni wymaga oceny lekarskiej.

Proszek z twardzieli w tradycji ajurwedyjskiej

Tradycyjna forma stosowania w ajurwedzie, w której proszek z twardzieli miesza się z ciepłą wodą lub miodem i tradycyjnie przyjmuje przy dolegliwościach zapalnych i metabolicznych.

Składniki: proszek z twardzieli vijayasaru oraz ciepła woda lub miód.

Przygotowanie: Ponieważ roślina może obniżać poziom cukru we krwi, a danych o bezpieczeństwie długotrwałego stosowania jest za mało, dawkę powinien ustalić lekarz lub wykwalifikowany specjalista ajurwedy. Stosowanie nie jest wskazane w ciąży, podczas karmienia piersią ani u dzieci, a osoby przyjmujące insulinę lub pochodne sulfonylomocznika muszą kontrolować glikemię i porozmawiać z lekarzem przed rozpoczęciem.

Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych przekazach i nie zastępują fachowej porady. Przed każdym zastosowaniem wewnętrznym należy zapoznać się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w niniejszym artykule.

Powiązane terapie

Ajurweda

W ajurwedzie vijayasar uchodzi za zioło rasayana, czyli odmładzające i tonizujące, stosowane do równoważenia dosz Kapha i Pitta. Zajmuje centralne miejsce w tradycyjnym podejściu do Prameha, kategorii ajurwedyjskiej obejmującej cukrzycę, a także pojawia się w recepturach na skórę i trawienie, niemal zawsze w połączeniu z innymi ziołami. Pojęcia te należą do systemu ajurwedyjskiego i nie są równoznaczne z udowodnioną skutecznością, a rzetelnie praktykowana ajurweda również przewiduje kontrolę glikemii i konwencjonalnych leków.

Fitoterapia kliniczna

We współczesnej fitoterapii standaryzowane wyciągi z Pterocarpus marsupium, niekiedy miareczkowane na zawartość epikatechiny lub pterostylbenu, bada się pod kątem potencjału przeciwcukrzycowego i przeciwzapalnego. Otwarte badanie przeprowadzone przez Indyjską Radę Badań Medycznych w 1998 roku oceniało roślinę u osób z niedawno rozpoznaną cukrzycą typu 2, a nowsze badania dotyczyły krótkoterminowego bezpieczeństwa wyciągu u zdrowych dorosłych. Dowody kliniczne pozostają jednak wstępne i dawne, a roślina jest wciąż w trakcie badań i w żadnym razie nie zastępuje leczenia medycznego.

Przeciwwskazania i skutki uboczne

Cukrzyca i hipoglikemia

Uwaga: indyjskie badania kliniczne nad hipoglikemizującym działaniem vijayasaru są wstępne i dawne, a roślina jest w trakcie badań i nie zastępuje medycznego leczenia cukrzycy. Istnieje realne ryzyko hipoglikemii, gdy łączy się ją z insuliną lub pochodnymi sulfonylomocznika, dlatego osoby przyjmujące te leki powinny kontrolować glikemię i porozmawiać z lekarzem przed takim połączeniem.

Przeciwwskazania ogólne

Vijayasaru należy unikać w ciąży i podczas karmienia piersią z powodu braku danych o bezpieczeństwie, a u dzieci nie należy go stosować bez zalecenia lekarza. Powinny go unikać również osoby ze znaną nadwrażliwością na tę roślinę lub na inne rośliny bobowate.

Skutki uboczne i interakcje

Kino i kora są bogate w garbniki, które mogą powodować zaparcia i ograniczać wchłanianie żelaza oraz przyjmowanych jednocześnie leków, dlatego trzeba zachować co najmniej 2 godziny odstępu. Możliwe są dolegliwości brzuszne, nudności i alergiczne reakcje skórne, choć występują rzadko. Istnieje też teoretyczne ryzyko interakcji z lekami przeciwzakrzepowymi, takimi jak warfaryna, przypisywane kumarynom wymienianym w niektórych źródłach, więc osoby przyjmujące takie leki powinny najpierw skonsultować się z lekarzem.

Tożsamość i ochrona gatunku

Vijayasaru nie należy mylić z Pterocarpus santalinus (sandałowiec czerwony), innym, chronionym gatunkiem wpisanym do Załącznika II CITES, ani z kino pozyskiwanym z gatunków Eucalyptus lub Butea, które noszą tę samą potoczną nazwę, ale są wydzielinami innych roślin. Pterocarpus marsupium został sklasyfikowany przez IUCN jako gatunek bliski zagrożenia (ocena z 2017 roku) z powodu nadmiernej eksploatacji, dlatego warto wybierać produkty z upraw lub z certyfikowanych źródeł, nigdy z rabunkowego pozyskiwania.

Ciekawostki

Pterocarpus marsupium ma długą historię w tradycyjnej medycynie indyjskiej, a jedną z jego najbardziej znanych ciekawostek jest drewniany kubek. W praktyce ludowej wieczorem napełnia się wodą pitną kubek wyrzeźbiony z twardzieli vijayasaru. Woda stoi do rana, nabiera lekkiego zabarwienia od drewna i wypija się ją na czczo. Zwyczaj ten jest wyłącznie elementem tradycji i ciekawostką historyczną, a nie współczesnym zaleceniem. Drzewo słynie też z czerwonej żywicy wyciekającej ze zranionego pnia, czyli kino indyjskiego, które przez stulecia służyło jako środek ściągający i barwnik.

Najczęściej zadawane pytania