Panax notoginseng (Notoginseng): właściwości i korzyści

Notoginseng (Panax notoginseng (Burkill) F.H.Chen), znany także jako sanqi, tianqi lub żeń-szeń chiński, to bylina z rodziny Araliaceae, od stuleci ceniona w tradycyjnej medycynie chińskiej. Pochodzi z górzystych regionów południowo-zachodnich Chin, zwłaszcza z prowincji Junnan, a dziś pozyskuje się go niemal wyłącznie z upraw, przy czym najcenniejszą i najczęściej stosowaną leczniczo częścią jest korzeń. Mimo przydomka żeń-szeń chiński notoginseng nie jest ani żeń-szeniem koreańskim (Panax ginseng), ani amerykańskim (Panax quinquefolius), a jego tradycyjne zastosowania są wyraźnie inne i dotyczą przede wszystkim krwi oraz krążenia.

W tradycji ziołolecznictwa Wschodu notoginseng zajmuje szczególne miejsce jako środek hemostatyczny, używany do tamowania krwawień, a także przy urazach, bólu i obrzękach, i pojawia się również w recepturach na dolegliwości sercowo-naczyniowe. Współczesne badania koncentrują się głównie na saponinach korzenia, notoginsenozydach i ginsenozydach, które w badaniach wykazały działanie antyagregacyjne i wpływ na krążenie, natomiast wstępne prace laboratoryjne analizują potencjał przeciwnowotworowy, wciąż bez potwierdzenia klinicznego. Te same efekty dotyczące krwi sprawiają, że roślina wymaga ostrożności u osób przyjmujących leki przeciwzakrzepowe, dlatego znajomość przeciwwskazań jest nieodłączną częścią jej stosowania.

Nazwy ludowe i międzynarodowe

• Polski: notoginseng, sanqi, tianqi, żeń-szeń chiński.
• Angielski: Chinese ginseng, mountain plant, notoginseng, sanqi, three-seven root.
• Chiński: san qi, tian qi.
• Francuski: ginseng chinois, notoginseng, plante de montagne, racine de trois-sept, sanqi.
• Hiszpański: ginseng chino, notoginseng, planta de montaña, raíz de tres-siete, sanqi.
• Niemiecki: Bergpflanze, Chinesischer Ginseng, Drei-Sieben-Wurzel, Notoginseng, Sanqi.
• Portugalski: ginseng-chinês, notoginseng, planta-da-montanha, raiz-de-três-sete, sanqi, tianqi.
• Włoski: ginseng cinese, notoginseng, pianta di montagna, radice di tre-sette, sanqi.

Nazwa żeń-szeń chiński bywa w handlu stosowana także do innych korzeni, a nazwa tu san qi oznacza zupełnie inne rośliny z rodzaju Gynura, toksyczne dla wątroby. Dlatego nazwa naukowa Panax notoginseng jest najpewniejszym sposobem identyfikacji produktu.

Synonimy botaniczne

Panax notoginseng (Burkill) F.H.Chen to przyjęta nazwa botaniczna gatunku, który Isaac Henry Burkill opisał pierwotnie jako odmianę Aralia quinquefolia, a który później przeniesiono do rodzaju Panax. W XX wieku część autorów traktowała go jako odmianę Panax pseudoginseng, co tłumaczy obecność tej nazwy w starszych publikacjach. Te zmiany odzwierciedlają złożoność taksonomiczną rodzaju obejmującego kilka gatunków potocznie nazywanych żeń-szeniem.

• Aralia quinquefolia var. notoginseng Burkill
• Panax pseudoginseng var. notoginseng (Burkill) G.Hoo & C.J.Tseng

Rodzina botaniczna: Araliaceae

Rodzina Araliaceae (araliowate), do której należy notoginseng, obejmuje około 40 rodzajów i ponad 1300 gatunków roślin kwiatowych, od ziół i krzewów po drzewa i pnącza, takie jak bluszcz. Rodzina słynie z roślin o dużym znaczeniu leczniczym i gospodarczym, jak różne żeń-szenie z rodzaju Panax, a jej przedstawiciele często gromadzą związki bioaktywne, na przykład saponiny triterpenowe, które w dużej mierze odpowiadają za zainteresowanie farmakologów tą grupą. Kwiatostany w formie baldachu i drobne, mięsiste owoce, takie jak czerwone jagody notoginsengu, to cechy często spotykane u araliowatych.

Wykorzystywane części do herbat i preparatów

• Jagody
• Korzeń (główna część)
• Kwiaty
• Liście

Etnobotaniczne i tradycyjne zastosowania

• Tradycyjne zastosowanie hemostatyczne, do tamowania krwawień.
• Tradycyjnie stosowany przy obrzękach.
• Tradycyjnie stosowany przy rozpuszczaniu skrzepów, opisywanym jako zastój krwi.
• Tradycyjnie stosowany w łagodzeniu bólu.
• Wzmianki w tradycyjnej medycynie chińskiej przy dolegliwościach sercowo-naczyniowych.
• Wzmianki w tradycyjnej medycynie chińskiej przy urazach i stłuczeniach.

Właściwości terapeutyczne

• Antyagregacyjny (działanie saponin obserwowane w badaniach, podstawa ryzyka krwawień)
• Antymiażdżycowy (efekt badany na modelach zwierzęcych, bez potwierdzenia klinicznego)
• Antyproliferacyjny (aktywność obserwowana w badaniach laboratoryjnych, bez potwierdzenia klinicznego)
• Hemostatyczny (tradycyjne zastosowanie w medycynie chińskiej do tamowania krwawień)
• Immunomodulujący (wstępne wyniki laboratoryjne)
• Kardioprotekcyjny (wyniki uzyskane w modelach doświadczalnych)
• Neuroprotekcyjny (saponiny badane w udarze niedokrwiennym, z wciąż ograniczonymi dowodami)
• Przeciwzapalny (obserwowany w badaniach laboratoryjnych i na zwierzętach)
• Rozszerzający naczynia (obserwowany w badaniach doświadczalnych)

Profil fitochemiczny

Korzeń notoginsengu jest szczególnie bogaty w saponiny triterpenowe typu damaranu, określane łącznie jako saponiny Panax notoginseng, wśród których są charakterystyczny dla gatunku notoginsenozyd R1 oraz liczne ginsenozydy, takie jak Rb1, Rg1, Rd, Re, Rg2, Rg3, Rh1, Rh2 i Rg5. Obróbka wyraźnie zmienia ten skład, ponieważ korzeń gotowany na parze, tradycyjnie używany jako środek tonizujący, gromadzi rzadkie ginsenozydy prawie nieobecne w surowym korzeniu, stosowanym jako hemostatyk. Innym ważnym związkiem jest dencychina, aminokwas niebiałkowy, któremu przypisuje się część działania hemostatycznego, a profil uzupełniają polisacharydy, flawonoidy, fitosterole, cyklopeptydy, kwasy tłuszczowe, olejki lotne i alifatyczne węglowodory acetylenowe. Te same saponiny wykazują w badaniach działanie antyagregacyjne, co wyjaśnia, dlaczego roślina wymaga ostrożności przy lekach przeciwzakrzepowych.

• Alifatyczne węglowodory acetylenowe
• Aminokwasy
• Cyklopeptydy
• Dencychina
• Fitosterole
• Flawonoidy
• Ginsenozydy (R1, Rb1, Rd, Re, Rg1, Rg2, Rg3, Rg5, Rh1, Rh2)
• Gipenozydy
• Kwasy tłuszczowe
• Notoginsenozydy
• Olejki lotne
• Polisacharydy
• Saponiny

Formy przygotowania (herbaty, nalewki, ekstrakty)

• Ekstrakt
• Nalewka
• Proszek z korzenia
• Wywar

W Chinach ekstrakty saponin wykorzystuje się również w szpitalnych preparatach do wstrzykiwań, w przypadku których odnotowano reakcje anafilaktyczne. Informacja ta ma wyłącznie charakter poglądowy, a preparaty te nie mają żadnego związku z domowym stosowaniem rośliny.

Synergia z innymi roślinami

Połączenia wspierające krążenie z głogiem i czosnkiem

W ludowych recepturach na krążenie notoginseng występuje obok głogu jednoszyjkowego (Crataegus monogyna) i czosnku (Allium sativum), roślin tradycyjnie stosowanych w sprawach serca i naczyń. To połączenie wynika z tradycji, nie zostało zbadane jako całość i niesie realne ryzyko, ponieważ czosnek również działa antyagregacyjnie, a głóg może nasilać działanie leków nasercowych i obniżających ciśnienie, sumując się z efektami notoginsengu. Osoby z chorobą serca lub przyjmujące leki na serce, ciśnienie albo krzepliwość krwi nie powinny stosować tego połączenia bez porady lekarza.

Stosowanie zewnętrzne z arniką i żywokostem przy stłuczeniach

Przy urazach i stłuczeniach tradycja łączy notoginseng z preparatami do stosowania miejscowego z arniki (Arnica montana) i żywokostu (Symphytum officinale), tradycyjnie nakładanymi na siniaki i obrzęki. To połączenie dotyczy wyłącznie użytku zewnętrznego na nieuszkodzoną skórę, ponieważ arnika jest toksyczna przy przyjmowaniu doustnym, a żywokost zawiera alkaloidy pirolizydynowe szkodliwe dla wątroby. Poważne urazy, złamania lub rozległe krwiaki wymagają oceny lekarskiej.

Tradycyjne receptury z jeżówką i tragankiem

Niektóre tradycyjne receptury łączą notoginseng z jeżówką purpurową (Echinacea purpurea) lub tragankiem błoniastym (Astragalus membranaceus), roślinami tradycyjnie stosowanymi jako wsparcie odporności. Przypisywane tym ziołom działanie immunomodulujące opiera się na wstępnych badaniach, a połączenie nie zostało ocenione klinicznie, dlatego nie zastępuje opieki lekarskiej przy infekcjach i nie powinny go stosować bez nadzoru osoby przyjmujące leki immunosupresyjne.

Przepisy i protokoły użycia

Wywar z korzenia w tradycji chińskiej

Klasyczny preparat tradycyjnej medycyny chińskiej, tradycyjnie stosowany jako wsparcie krążenia w ramach receptur przepisywanych przez specjalistów.

Przygotowanie: W tradycyjnej metodzie suszony korzeń Panax notoginseng gotuje się w wodzie przez 20 do 30 minut, a płyn przecedza się i pije ciepły. Ponieważ roślina wpływa na krzepliwość krwi i może sumować swoje działanie z wieloma lekami, ilość i częstotliwość powinien ustalić pracownik ochrony zdrowia. Wywaru nie należy stosować w ciąży, przy przyjmowaniu leków przeciwzakrzepowych lub przeciwpłytkowych ani w ciągu dwóch tygodni przed zabiegiem chirurgicznym.

Proszek z korzenia w tradycyjnym zastosowaniu hemostatycznym

Tradycyjne zastosowanie w medycynie chińskiej, w którym proszek z korzenia nakładano na drobne skaleczenia i otarcia, aby pomóc zatamować krwawienie.

Przygotowanie: Suszony korzeń miele się na drobny proszek, który w niewielkiej ilości nakłada się na oczyszczone, powierzchowne rany. Doustne przyjmowanie proszku, również opisywane w tradycji, powinno odbywać się wyłącznie pod nadzorem specjalisty i w ustalonej przez niego dawce. Krwawienia wewnętrzne, takie jak wymioty z krwią lub krew w stolcu, a także obfite krwawienie lub krwawienie, które nie ustaje, to stany nagłe wymagające pomocy medycznej i nigdy nie wolno radzić sobie z nimi na własną rękę w domu.

Nalewka z korzenia w tradycyjnym stosowaniu przy bólu

Preparat alkoholowy z tradycji chińskiej, tradycyjnie stosowany przy bólu i obrzękach po uderzeniach.

Przygotowanie: Korzeń maceruje się w alkoholu przez kilka tygodni, a następnie przesącza. Zewnętrznie nalewkę nakłada się po rozcieńczeniu na nieuszkodzoną skórę bolesnego miejsca; przy stosowaniu wewnętrznym stężenie i dawkę musi ustalić wykwalifikowany fitoterapeuta, z takimi samymi ograniczeniami jak w przypadku wywaru.

Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych przekazach i nie zastępują fachowej porady. Przed każdym zastosowaniem wewnętrznym należy zapoznać się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w niniejszym artykule.

Powiązane terapie

Akupunktura

W tradycyjnej medycynie chińskiej notoginseng często przepisują specjaliści, którzy praktykują również akupunkturę, w podejściach łączonych przy bólu, stanach zapalnych i dolegliwościach krążenia. Według tej tradycji obie praktyki miałyby się uzupełniać, harmonizując energię ciała, jednak nie ma badań oceniających to połączenie. Osoba korzystająca z akupunktury i stosująca roślinę powinna poinformować o tym terapeutę, ponieważ wpływ na krzepliwość może sprzyjać drobnym krwawieniom w miejscach wkłucia igieł.

Chińska dietetyka

W chińskiej dietetyce korzeń gotowany na parze uchodzi za pokarm odżywiający krew i Qi, czyli energię życiową, i trafia do zup oraz bulionów tradycyjnie spożywanych w okresie rekonwalescencji. Jest to koncepcja medycyny tradycyjnej bez naukowo potwierdzonego odpowiednika, a te same ograniczenia dotyczące ciąży, leków przeciwzakrzepowych i operacji obowiązują także przy regularnym spożyciu kulinarnym.

Zachodnia fitoterapia

W zachodniej fitoterapii notoginseng bada się przede wszystkim pod kątem wpływu na układ sercowo-naczyniowy oraz saponin, ocenianych w chińskich badaniach klinicznych w udarze niedokrwiennym i innych schorzeniach, z wynikami, które wciąż wymagają potwierdzenia. Standaryzowane ekstrakty stosuje się w badaniach, aby zapewnić stałą zawartość saponin, ale stosowanie bez nadzoru lekarskiego nie jest zalecane, głównie ze względu na interakcje z lekami wpływającymi na krew.

Przeciwwskazania i skutki uboczne

Interakcja z lekami przeciwzakrzepowymi i przeciwpłytkowymi

Uwaga: notoginseng wykazuje rzeczywistą i udokumentowaną interakcję z lekami przeciwzakrzepowymi i przeciwpłytkowymi, takimi jak warfaryna, aspiryna, klopidogrel oraz doustne antykoagulanty o działaniu bezpośrednim (DOAC), z ryzykiem krwawienia. Osoby przyjmujące którykolwiek z tych leków nie powinny stosować rośliny bez porady lekarza, a jej przyjmowanie należy przerwać co najmniej 2 tygodnie przed każdym zabiegiem chirurgicznym, także stomatologicznym.

To ostrzeżenie może wydawać się sprzeczne z hemostatyczną sławą rośliny, ale oba efekty są udokumentowane. Tradycyjne zastosowanie jest hemostatyczne, czyli służy tamowaniu krwawień, natomiast saponiny, notoginsenozydy, wykazały w badaniach działanie antyagregacyjne. Ostateczny wpływ na organizm zależy od preparatu, dawki i indywidualnych cech danej osoby, przez co nie da się bezpiecznie przewidzieć skutku u kogoś, kto już przyjmuje leki wpływające na krzepliwość krwi.

Tożsamość rośliny

Uwaga: nigdy nie należy mylić notoginsengu z tu san qi (Gynura japonica lub Gynura segetum), rośliną o podobnej nazwie ludowej, która zawiera alkaloidy pirolizydynowe i wywołuje zespół niedrożności zatok wątrobowych, czyli ciężkie uszkodzenie wątroby udokumentowane już w wielu przypadkach. Należy kupować wyłącznie surowiec prawidłowo zidentyfikowany jako Panax notoginseng, od zaufanego dostawcy. Notoginsengu nie należy też mylić z Panax ginseng ani z Panax quinquefolius, gatunkami o odmiennych zastosowaniach i środkach ostrożności.

Ciąża, karmienie piersią i inne przeciwwskazania

• Ciąża: przeciwwskazany, zarówno zgodnie z tradycją medycyny chińskiej, jak i z powodu braku współczesnych danych o bezpieczeństwie; niektóre składniki powodowały zaburzenia rozwojowe u zwierząt.
• Karmienie piersią i dzieci: należy unikać stosowania z powodu braku danych o bezpieczeństwie.
• Leki obniżające poziom cukru: może sumować działanie z lekami przeciwcukrzycowymi, z ryzykiem hipoglikemii.
• Leki przeciwnadciśnieniowe: może sumować działanie z lekami na ciśnienie, z ryzykiem zbyt niskiego ciśnienia.
• Stany wrażliwe na hormony: ze względu na zgłaszane możliwe działanie estrogenowe osoby z rakiem piersi, macicy lub jajnika, endometriozą albo mięśniakami powinny unikać rośliny.
• Inne leki: istnieją doniesienia o możliwym wpływie na leki metabolizowane przez enzym wątrobowy CYP1A2, co może zmieniać ich skuteczność.

Skutki uboczne

• Częste: suchość w ustach, zaczerwienienie skóry, bezsenność, nudności i wysypka, zwykle łagodne i przemijające.
• Rzadkie: nadmierna senność przy wysokich dawkach, zwłaszcza w połączeniu z lekami uspokajającymi lub alkoholem, a w przypadku szpitalnych preparatów do wstrzykiwań doniesienia o reakcjach anafilaktycznych.

Ciekawostki

Korzeń wart złota

W Chinach niektórzy nazywają notoginseng skarbem dla zachowania życia, a ze względu na jego wartość porównywano go nawet do złota, co świadczy o reputacji zdobytej na przestrzeni wieków. Dawniej dzikie korzenie ceniono wyżej niż uprawne, bo były rzadkie i uchodziły za silniejsze, dziś jednak gatunek jest w naturze praktycznie nieznany, a prawie cała produkcja pochodzi z plantacji w prowincji Junnan.

Żeń-szeń trzy-siedem

Jedna z ludowych nazw notoginsengu, sanqi, oznacza trzy-siedem, a tradycja podaje dwa wyjaśnienia tej nazwy. Według pierwszego roślina miałaby trzy liście po siedem listków, choć w praktyce ich liczba bywa różna; według drugiego korzeń najlepiej zbierać między trzecim a siódmym rokiem uprawy, gdy, jak wierzono, osiąga najwyższą jakość. W obu przypadkach nazwa pokazuje, jak w kulturze ludowej przenikają się botanika i praktyki zbioru.

Filar medycyny chińskiej

Notoginseng jest jednym z filarów tradycyjnej medycyny chińskiej i wchodzi w skład wielu klasycznych receptur związanych z krwią, stosowanych przez tradycję przy zastoju krwi i krwotokach. Proszek z korzenia należy do składników kojarzonych z bardzo znanymi w Chinach tradycyjnymi recepturami hemostatycznymi, a sama roślina wciąż jest przedmiotem licznych badań nad mechanizmami działania, które nauka nadal analizuje.

Najczęściej zadawane pytania