Panax notoginseng (Notoginseng): eigenschappen

Notoginseng (Panax notoginseng (Burkill) F.H.Chen), ook bekend als sanqi, tianqi of Chinese ginseng, is een overblijvende plant uit de familie Araliaceae die al eeuwenlang hoog in aanzien staat in de traditionele Chinese geneeskunde. De soort komt oorspronkelijk uit de berggebieden van Zuidwest-China, vooral uit Yunnan, en wordt tegenwoordig vrijwel uitsluitend gekweekt, waarbij de wortel het kostbaarste en meest gebruikte deel is. Ondanks de bijnaam Chinese ginseng is notoginseng niet hetzelfde als Koreaanse ginseng (Panax ginseng) of Amerikaanse ginseng (Panax quinquefolius), en ook de traditionele toepassingen verschillen sterk, omdat ze vooral op het bloed en de bloedsomloop gericht zijn.

In de oosterse kruidentraditie neemt notoginseng een vooraanstaande plaats in als bloedstelpend middel, gebruikt om bloedingen te stoppen, en als middel bij letsel, pijn en zwellingen, terwijl de plant ook voorkomt in formules voor hart- en vaatklachten. Modern onderzoek richt zich vooral op de saponinen uit de wortel, de notoginsenosiden en ginsenosiden, die in studies een remmende werking op de bloedplaatjes en effecten op de bloedsomloop lieten zien, terwijl voorlopig laboratoriumonderzoek een mogelijk antitumoraal potentieel bekijkt dat klinisch nog niet is bevestigd. Juist die effecten op het bloed maken de plant riskant voor wie antistollingsmiddelen gebruikt, en daarom hoort kennis van de contra-indicaties wezenlijk bij het gebruik ervan.

Volksnamen en internationale namen

• Nederlands: notoginseng, sanqi, tianqi, Chinese ginseng.
• Chinees: san qi, tian qi.
• Duits: Bergpflanze, Chinesischer Ginseng, Drei-Sieben-Wurzel, Notoginseng, Sanqi.
• Engels: Chinese ginseng, mountain plant, notoginseng, sanqi, three-seven root.
• Frans: ginseng chinois, notoginseng, plante de montagne, racine de trois-sept, sanqi.
• Italiaans: ginseng cinese, notoginseng, pianta di montagna, radice di tre-sette, sanqi.
• Portugees: ginseng-chinês, notoginseng, planta-da-montanha, raiz-de-três-sete, sanqi, tianqi.
• Spaans: ginseng chino, notoginseng, planta de montaña, raíz de tres-siete, sanqi.

De naam Chinese ginseng wordt in de handel ook voor andere wortels gebruikt, en de naam tu san qi verwijst naar totaal andere planten uit het geslacht Gynura, die giftig zijn voor de lever. Daarom is de wetenschappelijke naam Panax notoginseng de veiligste manier om het product te herkennen.

Botanische synoniemen

Panax notoginseng (Burkill) F.H.Chen is de geaccepteerde botanische naam van de soort, die oorspronkelijk door Isaac Henry Burkill werd beschreven als variëteit van Aralia quinquefolia en later naar het geslacht Panax werd overgebracht. In de loop van de twintigste eeuw behandelden sommige auteurs haar als variëteit van Panax pseudoginseng, wat verklaart waarom die naam in oudere studies opduikt. Deze verschuivingen weerspiegelen de taxonomische complexiteit van een geslacht met meerdere soorten die in de volksmond ginseng heten.

• Aralia quinquefolia var. notoginseng Burkill
• Panax pseudoginseng var. notoginseng (Burkill) G.Hoo & C.J.Tseng

Botanische familie: Araliaceae

De familie Araliaceae, waartoe notoginseng behoort, telt ongeveer 40 geslachten en meer dan 1.300 soorten bloeiende planten, van kruiden en struiken tot bomen en klimplanten zoals klimop. De familie staat bekend om planten van groot medicinaal en economisch belang, zoals de verschillende ginsengsoorten uit het geslacht Panax, en haar soorten stapelen vaak bioactieve stoffen op zoals triterpeensaponinen, die een groot deel van de farmacologische belangstelling voor de groep verklaren. Schermvormige bloeiwijzen en kleine, vlezige vruchten, zoals de rode bessen van notoginseng, zijn kenmerken die vaak voorkomen bij de Araliaceae.

Gebruikte delen voor thee en bereidingen

• Bessen
• Bladeren
• Bloemen
• Wortel (belangrijkste deel)

Etnobotanisch en traditioneel gebruik

• Traditioneel bloedstelpend gebruik, om bloedingen te stoppen.
• Traditioneel gebruik bij het oplossen van stolsels, beschreven als bloedstase.
• Traditioneel gebruik bij pijnverlichting.
• Traditioneel gebruik bij zwellingen.
• Vermeld in de traditionele Chinese geneeskunde bij hart- en vaataandoeningen.
• Vermeld in de traditionele Chinese geneeskunde bij letsel en kneuzingen.

Therapeutische eigenschappen

• Antiaterosclerotisch (effect onderzocht in diermodellen, zonder klinisch bewijs)
• Anti-inflammatoir (waargenomen in laboratorium- en dierstudies)
• Antiproliferatief (activiteit waargenomen in laboratoriumstudies, zonder klinisch bewijs)
• Bloedplaatjesremmend (werking van de saponinen waargenomen in studies, de basis van het bloedingsrisico)
• Bloedstelpend (traditioneel gebruik in de Chinese geneeskunde om bloedingen te stoppen)
• Cardioprotectief (bevindingen in experimentele modellen)
• Immunomodulerend (voorlopige laboratoriumbevindingen)
• Neuroprotectief (saponinen onderzocht bij ischemisch herseninfarct, met nog beperkt bewijs)
• Vaatverwijdend (waargenomen in experimentele studies)

Fytochemisch profiel

De wortel van notoginseng is bijzonder rijk aan triterpeensaponinen van het dammaraantype, samen bekend als saponinen van Panax notoginseng, waaronder het voor de soort kenmerkende notoginsenoside R1 en diverse ginsenosiden zoals Rb1, Rg1, Rd, Re, Rg2, Rg3, Rh1, Rh2 en Rg5. De verwerking verandert die samenstelling aanzienlijk: de gestoomde wortel, die traditioneel als tonicum wordt gebruikt, bevat zeldzame ginsenosiden die in de rauwe, als bloedstelpend middel gebruikte wortel nauwelijks voorkomen. Een andere opvallende stof is dencichine, een niet-eiwitaminozuur waaraan een deel van de bloedstelpende werking wordt toegeschreven, en verder bevat het profiel polysachariden, flavonoïden, fytosterolen, cyclopeptiden, vetzuren, vluchtige oliën en alifatische acetyleenkoolwaterstoffen. Dezelfde saponinen remmen in studies ook de bloedplaatjes, en dat verklaart waarom de plant voorzichtigheid vraagt in combinatie met antistollingsmiddelen.

• Alifatische acetyleenkoolwaterstoffen
• Aminozuren
• Cyclopeptiden
• Dencichine
• Flavonoïden
• Fytosterolen
• Ginsenosiden (R1, Rb1, Rd, Re, Rg1, Rg2, Rg3, Rg5, Rh1, Rh2)
• Gypenosiden
• Notoginsenosiden
• Polysachariden
• Saponinen
• Vetzuren
• Vluchtige oliën

Bereidingswijzen (thee, tincturen, extracten)

• Afkooksel
• Extract
• Tinctuur
• Wortelpoeder

In China worden saponine-extracten ook verwerkt in injecteerbare ziekenhuispreparaten, waarbij anafylactische reacties zijn gemeld. Die informatie dient alleen als achtergrond: deze preparaten hebben niets te maken met het gebruik van de plant thuis.

Synergie met andere planten

Combinaties voor de bloedsomloop met meidoorn en knoflook

In volksformules voor de bloedsomloop verschijnt notoginseng naast eenstijlige meidoorn (Crataegus monogyna) en knoflook (Allium sativum), planten die traditioneel voor hart en bloedvaten worden gebruikt. Deze combinatie berust op traditie, is als geheel nooit onderzocht en brengt een reëel risico mee, want knoflook remt ook de bloedplaatjes en meidoorn kan de werking van hartmedicijnen en bloeddrukverlagers vergroten, bovenop de effecten van notoginseng. Wie een hartaandoening heeft of medicijnen gebruikt voor het hart, de bloeddruk of de bloedstolling, mag deze combinatie niet zonder medisch advies toepassen.

Uitwendig gebruik met arnica en smeerwortel bij kneuzingen

Bij letsel en kneuzingen koppelt de traditie notoginseng aan uitwendige preparaten van arnica (Arnica montana) en smeerwortel (Symphytum officinale), die van oudsher op blauwe plekken en zwellingen worden aangebracht. Deze combinatie geldt uitsluitend voor uitwendig gebruik op een onbeschadigde huid, omdat arnica giftig is bij inname en smeerwortel pyrrolizidine-alkaloïden bevat die de lever schaden. Ernstig letsel, breuken of grote blauwe plekken moeten door een arts worden beoordeeld.

Traditionele formules met zonnehoed en astragalus

Sommige traditionele formules combineren notoginseng met rode zonnehoed (Echinacea purpurea) of astragalus (Astragalus membranaceus), planten die traditioneel worden ingezet ter ondersteuning van de afweer. De immunomodulerende effecten die aan deze kruiden worden toegeschreven, komen uit voorlopige studies en de combinatie is klinisch niet geëvalueerd, dus ze vervangt geen medische zorg bij infecties en is niet bedoeld voor wie zonder begeleiding immunosuppressiva gebruikt.

Recepten en gebruiksprotocollen

Afkooksel van de wortel in de Chinese traditie

Een klassieke bereiding uit de traditionele Chinese geneeskunde, traditioneel gebruikt ter ondersteuning van de bloedsomloop binnen formules die door professionals worden voorgeschreven.

Bereiding: Bij de traditionele bereiding wordt de gedroogde wortel van Panax notoginseng 20 tot 30 minuten in water gekookt, waarna de vloeistof wordt gezeefd en lauw gedronken. Omdat de plant de bloedstolling beïnvloedt en de werking van diverse medicijnen kan versterken, moeten hoeveelheid en frequentie door een zorgprofessional worden bepaald. Het afkooksel mag niet worden gebruikt tijdens de zwangerschap, door wie antistollingsmiddelen of plaatjesremmers gebruikt, of in de twee weken voor een operatie.

Wortelpoeder bij traditioneel bloedstelpend gebruik

Een traditioneel gebruik uit de Chinese geneeskunde, waarbij het wortelpoeder op kleine snijwonden en schaafwonden werd gestrooid om het bloeden te helpen stelpen.

Bereiding: De gedroogde wortel wordt tot een fijn poeder gemalen, dat in kleine hoeveelheid op reeds schoongemaakte, oppervlakkige wondjes wordt aangebracht. Inname van het poeder, die in de traditie ook wordt beschreven, mag alleen onder professionele begeleiding en in een door een specialist bepaalde dosis gebeuren. Inwendige bloedingen, zoals bloed braken of bloed in de ontlasting, hevige bloedingen of bloedingen die niet stoppen, zijn medische noodgevallen en mogen nooit thuis worden aangepakt.

Tinctuur van de wortel bij pijn in de traditie

Een alcoholische bereiding uit de Chinese traditie, traditioneel gebruikt bij pijn en zwellingen na stoten en vallen.

Bereiding: De wortel wordt enkele weken in alcohol geweekt en daarna gefilterd. Uitwendig wordt de tinctuur verdund op de onbeschadigde huid van de pijnlijke plek aangebracht; voor inwendig gebruik moeten concentratie en dosis worden vastgesteld door een gekwalificeerde fytotherapeut, met dezelfde beperkingen als bij het afkooksel.

De bovenstaande bereidingen berusten op traditionele overlevering en vervangen geen professioneel advies. Raadpleeg vóór elk inwendig gebruik de contra-indicaties en interacties die in dit artikel worden beschreven.

Geassocieerde therapieën

Acupunctuur

In de traditionele Chinese geneeskunde wordt notoginseng vaak voorgeschreven door behandelaars die ook acupunctuur toepassen, in gecombineerde benaderingen bij pijn, ontsteking en klachten van de bloedsomloop. Volgens die traditie vullen beide praktijken elkaar aan doordat ze de energie van het lichaam in balans brengen, maar er zijn geen studies naar deze combinatie gedaan. Wie acupunctuur krijgt en de plant gebruikt, moet de acupuncturist daarover inlichten, omdat het effect op de bloedstolling kleine bloedingen op de prikplaatsen in de hand kan werken.

Chinese voedingsleer

In de Chinese voedingsleer geldt de gestoomde wortel als voedsel dat het bloed en het Qi, de levensenergie, voedt, en hij wordt verwerkt in soepen en bouillons die traditioneel tijdens het herstel worden gegeten. Dit is een concept uit de traditionele geneeskunde zonder wetenschappelijk bewezen equivalent, en dezelfde beperkingen rond zwangerschap, antistollingsmiddelen en operaties gelden ook bij regelmatig gebruik in de keuken.

Westerse kruidengeneeskunde

In de westerse kruidengeneeskunde wordt notoginseng vooral bestudeerd om de werking op het hart- en vaatstelsel en om de saponinen, die in Chinese klinische studies zijn onderzocht bij ischemisch herseninfarct en andere aandoeningen, met resultaten die nog bevestiging nodig hebben. Gestandaardiseerde extracten worden in onderzoek gebruikt om een constant saponinegehalte te garanderen, maar gebruik zonder medische begeleiding wordt afgeraden, vooral vanwege de interacties met geneesmiddelen die het bloed beïnvloeden.

Contra-indicaties en bijwerkingen

Interactie met antistollingsmiddelen en plaatjesremmers

Let op: notoginseng heeft een reële en gedocumenteerde interactie met antistollingsmiddelen en plaatjesremmers, zoals warfarine, aspirine, clopidogrel en de directe orale anticoagulantia (DOAC's), met risico op bloedingen. Wie een van deze geneesmiddelen gebruikt, mag de plant niet zonder medisch advies innemen, en het gebruik moet minstens 2 weken voor elke operatie worden gestaakt, ook voor tandheelkundige ingrepen.

Deze waarschuwing lijkt misschien in tegenspraak met de bloedstelpende reputatie van de plant, maar beide effecten zijn gedocumenteerd. Het traditionele gebruik is bloedstelpend, dus gericht op het stoppen van bloedingen, terwijl de saponinen, de notoginsenosiden, in studies een remmende werking op de bloedplaatjes lieten zien. Het uiteindelijke effect in het lichaam hangt af van de bereiding, de dosis en de persoon, waardoor het resultaat bij iemand die al medicijnen gebruikt die de bloedstolling beïnvloeden, onmogelijk veilig te voorspellen is.

Identiteit van de plant

Let op: verwar notoginseng nooit met tu san qi (Gynura japonica of Gynura segetum), een kruid met een gelijkende volksnaam dat pyrrolizidine-alkaloïden bevat en het sinusoïdaal obstructiesyndroom van de lever veroorzaakt, een ernstige leverbeschadiging die al in meerdere gevallen is beschreven. Koop alleen materiaal dat correct is geïdentificeerd als Panax notoginseng, van een betrouwbare leverancier. Notoginseng mag evenmin worden verward met Panax ginseng of Panax quinquefolius, soorten met andere toepassingen en voorzorgen.

Zwangerschap, borstvoeding en andere contra-indicaties

• Zwangerschap: gecontra-indiceerd, zowel volgens de traditie van de Chinese geneeskunde als door het ontbreken van moderne veiligheidsgegevens; sommige bestanddelen veroorzaakten ontwikkelingsafwijkingen bij dieren.
• Borstvoeding en kinderen: gebruik vermijden wegens gebrek aan veiligheidsgegevens.
• Bloedsuikerverlagende middelen: kan een optellend effect hebben met diabetesmedicatie, met risico op hypoglykemie.
• Bloeddrukverlagers: kan een optellend effect hebben met bloeddrukmedicatie, met risico op een te lage bloeddruk.
• Hormoongevoelige aandoeningen: vanwege een gemeld mogelijk oestrogeen effect moeten mensen met borst-, baarmoeder- of eierstokkanker, endometriose of vleesbomen de plant vermijden.
• Andere geneesmiddelen: er zijn meldingen van mogelijke beïnvloeding van geneesmiddelen die door het leverenzym CYP1A2 worden afgebroken, wat hun werkzaamheid kan veranderen.

Bijwerkingen

• Vaak: droge mond, rood worden van de huid, slapeloosheid, misselijkheid en huiduitslag, meestal mild en van voorbijgaande aard.
• Zelden: overmatige slaperigheid bij hoge doses, vooral in combinatie met kalmeringsmiddelen of alcohol, en meldingen van anafylactische reacties bij de injecteerbare ziekenhuispreparaten.

Wetenswaardigheden

De wortel die goud waard is

In China noemen sommigen notoginseng een schat voor het behoud van het leven, en vanwege de waarde werd de wortel zelfs met goud vergeleken, een teken van de reputatie die hij in de loop van eeuwen heeft opgebouwd. Vroeger werden wilde wortels hoger gewaardeerd dan gekweekte, omdat ze zeldzaam waren en als krachtiger golden, maar tegenwoordig is de soort in het wild vrijwel onbekend en komt bijna de hele productie van plantages in de provincie Yunnan.

De drie-zeven-ginseng

Een van de volksnamen van notoginseng, sanqi, betekent drie-zeven, en de traditie geeft daar twee verklaringen voor. Volgens de eerste zou de plant drie bladeren met elk zeven blaadjes hebben, al varieert het aantal blaadjes in de praktijk; volgens de tweede zou de wortel idealiter tussen het derde en zevende teeltjaar worden geoogst, wanneer men aannam dat hij zijn beste kwaliteit bereikte. In beide gevallen laat de naam zien hoe botanie en oogstpraktijken in de volkscultuur door elkaar lopen.

Een pijler van de Chinese geneeskunde

Notoginseng is een van de pijlers van de traditionele Chinese geneeskunde en maakt deel uit van diverse klassieke formules voor het bloed, die de traditie gebruikt bij bloedstase en bloedingen. Het wortelpoeder hoort bij de bestanddelen van bekende traditionele bloedstelpende formules in China, en de plant blijft het onderwerp van talrijke studies naar haar werkingsmechanismen, die de wetenschap nog altijd onderzoekt.

Veelgestelde vragen