Scrophularia nodosa (Trędownik bulwiasty): właściwości

Trędownik bulwiasty (Scrophularia nodosa L.), nazywany też po prostu trędownikiem, to wieloletnia roślina zielna strefy umiarkowanej półkuli północnej, nieobecna jedynie na zachodzie Ameryki Północnej, która rośnie na wilgotnych glebach, na skrajach lasów i nieużytkach. Europejska medycyna ludowa sięga po nią od stuleci jako po roślinę rzekomo oczyszczającą i przeciwzapalną, głównie po części nadziemne, a nazwa pochodzi od skrofulozy, dawnego określenia gruźlicy węzłów chłonnych szyi, bo zgrubienia kłącza kojarzono z tymi obrzękami. Są to zastosowania tradycyjne, a literatura fitoterapeutyczna przypisuje roślinie także glikozydy działające na serce, dlatego każdy preparat do użytku wewnętrznego wymaga szczególnej ostrożności.

Trędownik bulwiasty ma bogaty skład chemiczny z irydoidami, takimi jak aukubina i harpagozyd, a także flawonoidami i kwasami fenolowymi. Część tych związków bada się w laboratorium i na zwierzętach, na przykład w doświadczeniach dotyczących gojenia ran i wpływu na mięśnie jelit. To badania przedkliniczne, roślina pozostaje przedmiotem badań i nie ma potwierdzonej skuteczności u ludzi w problemach skórnych, obrzękach ani żadnych innych dolegliwościach, dlatego artykuł opisuje jej zastosowania jako zapis historyczny i tradycyjny.

Nazwy ludowe i międzynarodowe

• Polski: trędownik, trędownik bulwiasty.
• Angielski: carpenter's square, common figwort, figwort, great pilewort, kernel wort, knotted figwort, murrain grass, woodland figwort.
• Francuski: herbe du siège, scrophulaire noueuse.
• Hiszpański: escrofularia, hierba de lamparones, hierba de San Pedro, hierba para las almorranas.
• Niemiecki: Knotige Braunwurz.
• Portugalski: erva-de-são-guilherme, erva-de-são-pedro, erva-de-são-vicente, erva-do-diabo, escrofulária, escrofulária-nodosa.
• Włoski: scrofularia, scrofularia nodosa.

Synonimy botaniczne

W dziejach taksonomii Scrophularia nodosa L. zebrał wiele synonimów, co wynika z szerokiego zasięgu i ze zmienności pokroju, barwy kwiatów oraz ząbkowania liści między populacjami z różnych regionów. Kilka z tych nazw odpowiada odmianom i podgatunkom opisanym w Europie i Azji, które dziś włącza się do gatunku, a ich znajomość ułatwia rozpoznanie rośliny w dawnych florach i pracach. Gatunku nie należy mylić z Scrophularia ningpoensis, czyli xuan shen tradycyjnej medycyny chińskiej, która należy do tego samego rodzaju, ale jest inną rośliną.

• Scrophularia capitata Raf.
• Scrophularia cechica Opiz
• Scrophularia foetida Garsault
• Scrophularia foetida Wydler
• Scrophularia halleri Gueldenst. ex Ledeb.
• Scrophularia hemschinica K.Koch
• Scrophularia italica Mill.
• Scrophularia major Bubani
• Scrophularia nodosa subsp. chamaeneriifolia Schustler
• Scrophularia nodosa subsp. foliosa Sennen
• Scrophularia nodosa var. bobartii Pryor
• Scrophularia nodosa var. montana Stiefelh.
• Scrophularia nodosa var. nitida Regel
• Scrophularia nodosa var. purpurascens Salter ex J.J.Blandy
• Scrophularia nodosa var. serrulata Regel
• Scrophularia nodosa var. viridiflora Wimm. & Grab.
• Scrophularia sckellii Spreng.
• Scrophularia serrulata Small
• Scrophularia ternata Schur
• Scrophularia wirtgenii W.D.J.Koch ex Opiz

Rodzina botaniczna: Scrophulariaceae

Trędownik bulwiasty należy do rodziny trędownikowatych (Scrophulariaceae), której nazwa pochodzi od samego rodzaju Scrophularia. Obejmuje ona zioła, krzewy i nieliczne drzewa rozprzestrzenione na całym świecie, zwykle o kwiatach dwuwargowych i owocach w postaci torebki. Dawniej rodzina była znacznie większa, ale badania filogenetyczne doprowadziły do przeniesienia wielu rodzajów do innych rodzin, na przykład do babkowatych (Plantaginaceae), dokąd trafiły naparstnice z rodzaju Digitalis, podczas gdy rodzaj Scrophularia pozostał w trędownikowatych.

Wiele roślin z tej grupy ma za sobą historię stosowania leczniczego, a związki takie jak irydoidy i flawonoidy występują u nich często, co tłumaczy zainteresowanie farmakologów całą rodziną. To chemiczne pokrewieństwo ma też ciemną stronę, ponieważ niektóre bliskie rośliny wytwarzają glikozydy działające na serce, dlatego preparaty do użytku wewnętrznego wymagają porady specjalisty.

Wykorzystywane części do herbat i preparatów

• Kwitnące części nadziemne
• Świeże liście (tradycyjne użycie zewnętrzne)

Etnobotaniczne i tradycyjne zastosowania

• Historyczna wzmianka o skrofulozie, związana z doktryną sygnatur (stan, który dziś wymaga diagnozy i opieki lekarskiej).
• Tradycyjne użycie zewnętrzne przy egzemie i łuszczycy ze świądem i podrażnieniem.
• Tradycyjne użycie zewnętrzne przy hemoroidach.
• Tradycyjne użycie zewnętrzne przy stanach zapalnych, pęcherzach, czyrakach, stłuczeniach i drobnych ranach.
• Tradycyjnie opisywany jako środek oczyszczający, zgodnie z dawnym pojęciem oczyszczania organizmu.
• Tradycyjnie opisywany przy obrzękniętych węzłach chłonnych i obrzękach w ogóle.
• Tradycyjnie opisywany przy reumatyzmie i dnie moczanowej.

Właściwości terapeutyczne

• Alterujące (tradycyjne pojęcie oczyszczania, bez dowodów naukowych)
• Gojące rany (irydoidy o działaniu gojącym w badaniach laboratoryjnych)
• Kardioaktywne (glikozydy o działaniu podobnym do naparstnicy opisane w literaturze tradycyjnej, powód przeciwwskazania)
• Limfatyczne (wzmianka tradycyjna, bez badań klinicznych)
• Łagodnie moczopędne (wzmianka tradycyjna)
• Pobudzające krążenie (wzmianka tradycyjna)
• Pobudzające wątrobę (wzmianka tradycyjna)
• Przeciwbólowe (wzmianka tradycyjna)
• Przeciwreumatyczne (wzmianka tradycyjna)
• Przeciwzapalne (w badaniach, z wynikami przedklinicznymi)
• Przeczyszczające (wzmianka tradycyjna)
• Rozkurczowe (obserwowane na izolowanym jelicie zwierzęcym, w badaniach)

Profil fitochemiczny

Najlepiej zbadanymi składnikami trędownika bulwiastego są irydoidy, między innymi aukubina, katalpol, harpagid i harpagozyd, ten ostatni identyczny ze związkiem obecnym w czarcim pazurze, a także acylowane irydoidy i glikozydy fenyloetanoidowe wyizolowane z części nadziemnych. W jednym badaniu laboratoryjnym acylowane irydoidy z tej rośliny wykazały aktywność w modelach gojenia ran, a prace na kulturach in vitro sprawdzały, jak roślina wytwarza te związki. Wyniki te mają jednak charakter przedkliniczny i nie dowodzą skuteczności u ludzi. Części podziemne zawierają kwasy fenolowe, takie jak kwas kawowy, ferulowy i wanilinowy, a dawne analizy odnotowały też flawonoidy i wolne aminokwasy. Tradycyjna literatura fitoterapeutyczna przypisuje roślinie ponadto glikozydy kardioaktywne o działaniu podobnym do naparstnicy, które nie zostały dobrze scharakteryzowane chemicznie i uzasadniają opisane dalej przeciwwskazania kardiologiczne.

• Aminokwasy (alanina, fenyloalanina, izoleucyna, lizyna, treonina, tyrozyna, walina)
• Flawonoidy
• Glikozydy fenyloetanoidowe
• Glikozydy kardioaktywne (opisane w literaturze tradycyjnej)
• Irydoidy (aukubina, harpagid, harpagozyd, katalpol)
• Kwasy fenolowe (ferulowy, kawowy, wanilinowy)

Formy przygotowania (herbaty, nalewki, ekstrakty)

• Kapsułki (wyłącznie pod nadzorem specjalisty)
• Kataplazm i kompres (użycie zewnętrzne)
• Nalewka (wyłącznie pod nadzorem specjalisty)
• Napar (zewnętrznie do przemywań, wewnętrznie wyłącznie pod nadzorem specjalisty)
• Suszone ziele

Ze względu na glikozydy kardioaktywne przypisywane roślinie artykuł nie zawiera przepisów do użytku wewnętrznego, a każdy preparat przyjmowany doustnie powinien być przepisany i nadzorowany przez pracownika ochrony zdrowia.

Synergia z innymi roślinami

Tradycyjne mieszanki oczyszczające z łopianem, przytulią czepną i koniczyną łąkową

W tradycyjnym ziołolecznictwie brytyjskim trędownik bulwiasty pojawia się w tak zwanych mieszankach oczyszczających obok łopianu większego (Arctium lappa), przytulii czepnej (Galium aparine) i koniczyny łąkowej (Trifolium pratense), po które tradycyjnie sięgano przy dolegliwościach skórnych i obrzękach węzłów chłonnych. Takie połączenia opierają się na tradycji i nie przeszły badań klinicznych. Ponieważ chodzi o użycie wewnętrzne, wymagają zalecenia specjalisty, a koniczyna łąkowa ma własne ograniczenia w stanach wrażliwych na hormony. Powiększone węzły chłonne zawsze wymagają badania lekarskiego.

Mieszanki trawienne z berberysem, mniszkiem i rabarbarem

Niektóre dawne receptury ziołowe łączą nalewkę z trędownika bulwiastego z berberysem zwyczajnym (Berberis vulgaris), mniszkiem lekarskim (Taraxacum officinale) lub rabarbarem lekarskim (Rheum officinale) w preparatach tradycyjnie stosowanych przy leniwym trawieniu i zaparciach. Rabarbar jest środkiem przeczyszczającym o działaniu pobudzającym, berberys ma własne przeciwwskazania, między innymi w ciąży, a samo połączenie nie było badane. Nie należy więc przygotowywać go w domu ani stosować przy chorobach serca.

Tradycyjne herbatki z jeżówką przy przeziębieniu

Tradycja odnotowuje użycie trędownika bulwiastego w herbatkach na przeziębienie, czasem w mieszance z jeżówką purpurową (Echinacea purpurea), rośliną tradycyjnie stosowaną dla wsparcia odporności. To zapis historyczny bez badań nad mieszanką, a te same ograniczenia kardiologiczne dotyczą każdej herbatki zawierającej trędownik.

Tradycyjne porównanie z czarcim pazurem

Niektórzy zielarze wymieniają trędownik bulwiasty jako możliwą alternatywę dla czarciego pazura (Harpagophytum procumbens) w bólach reumatycznych, ponieważ obie rośliny zawierają harpagozyd. To jednak zupełnie różne rośliny, z innych rodzin i o innym składzie, a równoważności działania nigdy nie wykazano. Trędownik niesie przy tym ryzyko dla serca, którego czarci pazur nie stwarza.

Przepisy i protokoły użycia

Kataplazm ze świeżych liści

Preparat tradycyjnie używany zewnętrznie, nakładany na drobne stany zapalne skóry, pęcherze i stłuczenia.

Składniki: świeże liście trędownika bulwiastego i odrobina gorącej wody.

Przygotowanie: Umyj liście i rozgnieć je na papkę, lekko ją podgrzej w kąpieli wodnej lub z odrobiną gorącej wody i odczekaj, aż osiągnie przyjemną temperaturę. Nałóż na wybrane miejsce, przykryj czystą tkaniną i pozostaw na 30 minut do 1 godziny. Stosuj wyłącznie na nieuszkodzoną skórę lub powierzchowne zmiany, najpierw zrób próbę na małym fragmencie skóry i przerwij w razie podrażnienia.

Kompres z naparu do użytku zewnętrznego

Preparat tradycyjnie używany zewnętrznie do przemywań i kompresów na podrażnioną, swędzącą skórę.

Składniki: 1 łyżka suszonych części nadziemnych trędownika bulwiastego i 250 ml wrzącej wody.

Przygotowanie: Zalej ziele wrzątkiem, przykryj i parz przez 10 do 15 minut. Przecedź, poczekaj, aż całkowicie ostygnie, i używaj do kompresów lub przemywania skóry, bez picia. Egzema, łuszczyca i hemoroidy, które się utrzymują lub nasilają, wymagają oceny lekarza.

Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych przekazach i nie zastępują fachowej porady. Przed każdym zastosowaniem wewnętrznym należy zapoznać się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w niniejszym artykule.

Powiązane terapie

Homeopatia

Homeopatia wykorzystuje preparaty z Scrophularia nodosa w wysokich rozcieńczeniach, tradycyjnie zalecane przy hemoroidach z ogólnym zmęczeniem i przy obrzękach węzłów chłonnych. Skuteczność homeopatii nie ma oparcia w spójnych dowodach naukowych, a krwawienie z odbytu, powiększone węzły chłonne czy przewlekłe zmęczenie wymagają diagnostyki lekarskiej, zanim sięgnie się po jakiekolwiek podejście uzupełniające.

Tradycyjne ziołolecznictwo europejskie

W tradycyjnym ziołolecznictwie europejskim i brytyjskim trędownik bulwiasty zaliczano do środków alterujących, czyli według dawnej terminologii roślin, które miały oczyszczać krew, i stosowano go głównie przy przewlekłych dolegliwościach skóry i węzłów chłonnych. Współczesne zielarstwo zachowuje ten zapis, ale przyznaje, że brakuje badań klinicznych, i uwzględnia obecność glikozydów kardioaktywnych. Z tego powodu roślina jest zarezerwowana dla zaleceń specjalistów, a nie dla domowych środków przyjmowanych doustnie.

Przeciwwskazania i skutki uboczne

Serce i leki kardiologiczne

Uwaga: tradycyjna literatura fitoterapeutyczna przypisuje trędownikowi bulwiastemu glikozydy o działaniu kardioaktywnym, podobnym do naparstnicy. Dlatego roślina ma tradycyjne przeciwwskazanie u osób z częstoskurczem komorowym i innymi chorobami serca, a u przyjmujących digoksynę lub inne leki antyarytmiczne obowiązuje bezwzględna ostrożność ze względu na ryzyko sumowania się działania. Osoby z jakąkolwiek chorobą serca lub przyjmujące leki kardiologiczne nie powinny stosować rośliny wewnętrznie bez porady lekarza.

Przeciwwskazania ogólne

Trędownika bulwiastego należy unikać w ciąży i w okresie karmienia piersią z powodu braku danych o bezpieczeństwie, nie ma też danych uzasadniających stosowanie u dzieci. Unikać go powinny również osoby ze znaną nadwrażliwością na rośliny z rodziny trędownikowatych (Scrophulariaceae). Irydoidy, takie jak harpagozyd i aukubina, oraz badania nad gojeniem ran mają charakter przedkliniczny, prowadzono je w laboratorium i na zwierzętach. Roślina pozostaje przedmiotem badań i nie ma potwierdzonej skuteczności u ludzi.

Skrofuloza i choroby skóry

Skrofuloza, od której roślina wzięła nazwę, to gruźlicze zapalenie węzłów chłonnych, czyli ich obrzęk wywołany gruźlicą, i to zastosowanie przytaczamy tu wyłącznie jako ciekawostkę historyczną. Ten stan wymaga nowoczesnej diagnozy lekarskiej i leczenia antybiotykami, nigdy samodzielnego stosowania rośliny. Podobnie nie wykazano skuteczności przy egzemie, łuszczycy czy hemoroidach poza zapisem tradycyjnego użycia zewnętrznego.

Skutki uboczne

W wysokich dawkach roślina może być toksyczna, a nawet w mniejszych ilościach u osób wrażliwych mogą wystąpić nudności i inne dolegliwości żołądkowo-jelitowe. Stosowanie miejscowe rzadko wywołuje podrażnienie, ale zaleca się wcześniejszą próbę na małym fragmencie skóry. Każda niepożądana reakcja powinna skłonić do przerwania stosowania i zasięgnięcia porady specjalisty.

Nie mylić z innymi roślinami

Trędownik bulwiasty to nie Scrophularia ningpoensis (xuan shen), inny gatunek stosowany w tradycyjnej medycynie chińskiej, ani Harpagophytum procumbens (czarci pazur), zupełnie odmienna roślina, która łączy z nim jedynie harpagozyd. Informacje o bezpieczeństwie i stosowaniu tych roślin nie dotyczą trędownika bulwiastego.

Ciekawostki

Pochodzenie nazwy

Nazwa rodzaju, Scrophularia, pochodzi od skrofulozy, dawnego określenia gruźliczego zapalenia węzłów chłonnych, które powodowało obrzęki na szyi. Zgodnie z doktryną sygnatur, według której wygląd rośliny miał wskazywać jej zastosowanie, zgrubienia kłącza trędownika przypominały te obrzęki. Stąd wzięło się tradycyjne użycie, dziś już wyłącznie historyczne, bo chorobę leczy się antybiotykami.

Roślina miododajna

Trędownik bulwiasty jest dobrą rośliną miododajną: jego drobne, czerwonobrunatne i niepozorne kwiaty wydzielają obfity nektar, który przyciąga pszczoły, osy i inne zapylacze. Osy należą zresztą do jego najczęstszych gości, a roślina wzbogaca bioróżnorodność skrajów lasów i wilgotnych terenów.

Wierzenia ludowe

Relacje o średniowiecznych wierzeniach łączą trędownik z magiczną ochroną, na przykład z odpędzaniem złych duchów czy noszeniem go jako amuletu przeciw zarazie. Tradycje te należą do europejskiego folkloru i pokazują, jak niepozorna roślina zyskała sławę wykraczającą daleko poza jej rolę jako środka leczniczego.

Najczęściej zadawane pytania