Polygonum aviculare (Rdest ptasi): właściwości i korzyści

Rdest ptasi (Polygonum aviculare L.), zwany też potocznie świńską trawką lub wróblimi języczkami, to jednoroczna roślina zielna z rodziny rdestowatych (Polygonaceae), opisana przez Linneusza w 1753 roku. Pochodzi z Eurazji, a jako roślina dziko rosnąca na ścieżkach, chodnikach i wydeptanych terenach rozprzestrzeniła się na wszystkich kontynentach; łatwo ją rozpoznać po płożących się, gęsto kolankowatych łodygach i drobnych kwiatach w odcieniach od bieli do różu. Ziele od stuleci ma swoje miejsce w europejskiej medycynie ludowej, która opisuje je jako ściągające i moczopędne, a monografia Europejskiej Agencji Leków (EMA) uznaje tradycyjne stosowanie części nadziemnych przy przeziębieniu, przy łagodnych podrażnieniach jamy ustnej i gardła oraz w celu zwiększenia ilości oddawanego moczu, zawsze jako zastosowanie tradycyjne, a nie skuteczność potwierdzoną badaniami.

W europejskiej tradycji zielarskiej rdest ptasi stosowano także na drobne rany i przy dolegliwościach układu moczowego. Bogactwo flawonoidów i garbników tłumaczy jego działanie ściągające oraz zainteresowanie badaczy aktywnością przeciwzapalną i przeciwdrobnoustrojową, obserwowaną jak dotąd wyłącznie w laboratorium i u zwierząt. Ponieważ rodzaj Polygonum i jego bliscy krewni obejmują rośliny o bardzo różnych profilach, w tym niektóre trujące, prawidłowe oznaczenie gatunku jest pierwszym krokiem dla każdego, kto zamierza go używać.

Nazwy ludowe i międzynarodowe

• Polski: rdest ptasi, świńska trawka, wróble języczki.
• Angielski: birdweed, common knotgrass, knotgrass, knotweed, lowgrass, pigweed, prostrate knotweed.
• Francuski: achée, aviculaire, centinode, herbe à cochon, herbe de Saint Innocent, hermole, lis glané, renouée des oiseaux, trainasse.
• Hiszpański: alambrillo, centidonia, cien nudos, cordoncillo, corregüela de los caminos, lengua de pájaro, nudosa, rompepiedras, sanguinaria, treinta nudos.
• Niemiecki: Blutkraut, Echter Vogelknöterich, Feldknöterich, Gewöhnlicher Vogel-Knöterich, Hansel am Weg, Tausendknotenkraut, Vogelknöterich.
• Portugalski: centonódia, corriola-bastarda, erva-correndeira, erva-da-ferradeira, erva-da-muda, erva-da-saúde, erva-das-galinhas, erva-dos-passarinhos, língua-de-perdiz, sempre-noiva.
• Włoski: attacca fagiuoli, aviculare, centimorbia, centinodia, correggiola, erba correggiola, erba dei cento nodi, erba spaghetta, poligono centinodia, poligono degli uccelli, porcellana selvatica, tiragia.

Synonimy botaniczne

Polygonum aviculare L. ma długą listę synonimów i opisanych podgatunków, co wynika z niemal światowego zasięgu oraz dużej zmienności pokroju zależnie od gleby, wydeptywania i wilgotności. Część autorów traktuje formy takie jak Polygonum arenastrum i Polygonum aequale jako odrębne gatunki, inni włączają je do Polygonum aviculare w randze odmian lub podgatunków, dlatego poniższe nazwy często pojawiają się w starszych florach i opracowaniach. Ich znajomość pomaga precyzyjnie odnaleźć roślinę w literaturze naukowej i fitoterapeutycznej.

• Avicularia vulgaris Didr.
• Centinodium axillare Montandon
• Polygonum aequale Lindm.
• Polygonum agreste Sumner
• Polygonum aphyllum L.
• Polygonum arenastrum Jord. ex Boreau
• Polygonum aviculare var. arenastrum (Jord. ex Boreau) Rouy
• Polygonum bellardii All.
• Polygonum heterophyllum Lindm.
• Polygonum monspeliense Thiéb. ex Pers.
• Polygonum provinciale C.F.W.Meissn.
• Polygonum rectum L.
• Polygonum rurivagum Jord. ex Boreau

Rodzina botaniczna: Polygonaceae

Rdest ptasi należy do rodziny rdestowatych (Polygonaceae), obejmującej około 50 rodzajów i ponad 1200 gatunków, rozmieszczonych głównie w strefie umiarkowanej półkuli północnej. Rodzinę wyróżniają łodygi z wyraźnymi kolankami oraz błoniaste przylistki zwane gatkami, które otulają nasadę liścia niczym niewielka pochwa, co łatwo zauważyć u samego rdestu ptasiego. Do rdestowatych należą rośliny kulinarne i lecznicze, takie jak rabarbar i gryka, a związki w rodzaju flawonoidów, garbników i kwasów fenolowych są w tej grupie powszechne. Rodzina obejmuje również gatunki o znanym ryzyku, co tym bardziej przypomina, że nie wolno traktować wszystkich roślin nazywanych rdestem jak jednakowych.

Wykorzystywane części do herbat i preparatów

• Kwitnące części nadziemne (surowiec monografii europejskiej)
• Liście
• Łodygi
• Młode pędy (zastosowanie kulinarne)

Etnobotaniczne i tradycyjne zastosowania

• Tradycyjne zastosowanie uznane przez EMA w celu zwiększenia ilości oddawanego moczu.
• Tradycyjnie stosowany jako ściągający środek do użytku wewnętrznego i zewnętrznego przy biegunce, hemoroidach, drobnych krwawieniach i ranach.
• Tradycyjnie stosowany jako środek antyseptyczny na rany.
• Tradycyjnie stosowany jako środek wykrztuśny przy kaszlu i zapaleniu oskrzeli.
• Tradycyjnie stosowany przeciw robakom jelitowym.
• Tradycyjnie stosowany przy dolegliwościach płucnych.
• Tradycyjnie stosowany przy kolce jelitowej i wzdęciach.
• Tradycyjnie stosowany przy problemach skórnych.
• Tradycyjnie stosowany przy zapaleniu dziąseł i bólu gardła.
• Tradycyjnie stosowany przy zmęczeniu.

Właściwości terapeutyczne

• Antyproliferacyjny (aktywność obserwowana w badaniach laboratoryjnych, bez potwierdzenia klinicznego)
• Gojący rany (tradycyjne stosowanie na drobne rany)
• Hamujący alfa-glukozydazę (obserwowany in vitro, bez potwierdzonego wpływu na glikemię u ludzi)
• Moczopędny (tradycyjne zastosowanie uznane przez EMA w celu zwiększenia ilości oddawanego moczu)
• Przeciwbakteryjny (aktywność wyciągów w badaniach laboratoryjnych)
• Przeciwgrzybiczy (aktywność obserwowana in vitro)
• Przeciwpasożytniczy (tradycyjne stosowanie przeciw robakom)
• Przeciwutleniający (przypisywany flawonoidom w testach laboratoryjnych)
• Przeciwwirusowy (pojedyncze obserwacje laboratoryjne)
• Przeciwzapalny (obserwowany w komórkach odpornościowych i u zwierząt, bez badań klinicznych)
• Przeciwzmęczeniowy (wstępna obserwacja w badaniu na zwierzętach)
• Ściągający (przypisywany garbnikom, podstawa tradycyjnego stosowania przy biegunce i na błony śluzowe)
• Wykrztuśny (tradycyjne zastosowanie przy przeziębieniu uznane przez EMA)
• Zwężający naczynia (tradycyjna obserwacja związana z działaniem ściągającym)

Profil fitochemiczny

Części nadziemne rdestu ptasiego są bogate we flawonoidy, przede wszystkim awikularynę, kwercetynę i jej glikozydy, mirycytrynę, juglaninę i astragalinę, a także glukuronidy flawonoli, które w badaniach laboratoryjnych wykazały aktywność przeciwutleniającą i przeciwzapalną. Garbniki odpowiadają za tradycyjne działanie ściągające, ale też zmniejszają wchłanianie żelaza i leków przyjmowanych razem z naparem. Roślina zawiera ponadto kwas krzemowy, któremu tradycja bez dowodów klinicznych przypisywała rolę w tkance łącznej, lignan awikulinę, saponiny, seskwiterpeny, diterpeny takie jak panikudyna oraz niewielkie ilości alkaloidów. Nowsze badania wyodrębniły również polisacharydy typu ramnogalakturonanu, sprawdzane w zwierzęcych modelach kamicy nerkowej, co pokazuje, że chemia tego gatunku wciąż jest odkrywana.

• Alkaloidy
• Astragalina
• Awikularyna
• Awikulina (lignan)
• Betmidyna
• Diterpeny (panikudyna)
• Flawonoidy (juglanina, kwercetyna, mirycytryna)
• Garbniki
• Kwas krzemowy
• Saponiny
• Seskwiterpeny

Formy przygotowania (herbaty, nalewki, ekstrakty)

• Nalewka (preparat alkoholowy)
• Napar (herbata)
• Odwar
• Płukanie gardła i jamy ustnej (letni napar)
• Zastosowanie kulinarne (młode pędy, delikatne liście i łodygi)

Ze względu na garbniki każdy preparat z tej rośliny należy przyjmować w odstępie co najmniej 2 godzin od suplementów żelaza i innych leków.

Synergia z innymi roślinami

Napary oddechowe z tymiankiem i lukrecją

W europejskim ziołolecznictwie ludowym rdest ptasi pojawia się w mieszankach z tymiankiem (Thymus vulgaris) lub lukrecją (Glycyrrhiza glabra), tradycyjnie stosowanych przy przeziębieniu i mokrym kaszlu. Połączenie opiera się na wykrztuśnej renomie tych ziół i na uznanym przez EMA tradycyjnym stosowaniu rdestu ptasiego, nie zostało jednak ocenione w badaniach klinicznych, a lukrecja ma własne ograniczenia u osób z nadciśnieniem, chorobami serca lub nerek.

Tradycyjne płukanki z rumiankiem

Przy łagodnych podrażnieniach jamy ustnej i gardła napar z rdestu ptasiego tradycyjnie służy do płukania, czasem w połączeniu z rumiankiem (Matricaria chamomilla), od dawna stosowanym na podrażnione błony śluzowe. To zastosowanie tradycyjne i miejscowe, a silny ból gardła z wysoką gorączką lub nalotem wymaga oceny lekarskiej.

Okłady na skórę z nagietkiem

Zewnętrznie okłady i przemywania rdestem ptasim tradycyjnie łączy się z wyciągami z nagietka (Calendula officinalis) na drobne otarcia i podrażnienia skóry. Ściągające działanie przypisywane garbnikom miałoby uzupełniać miejscową tradycję nagietka, choć żadne badanie nie oceniło tej mieszanki, a głębokie, zakażone lub niegojące się rany wymagają opieki specjalisty.

Przepisy i protokoły użycia

Tradycyjny napar przy przeziębieniu i kaszlu

Preparat tradycyjnie stosowany w Europie, uznany w monografii EMA przy objawach zwykłego przeziębienia.

Składniki: 1 do 2 łyżeczek suszonego ziela rdestu ptasiego i 200 ml wrzącej wody.

Przygotowanie: Wsyp ziele do kubka, zalej wrzącą wodą, przykryj i odstaw na 10 do 15 minut, a następnie przecedź. Tradycyjnie napar pije się do 3 razy dziennie przez kilka dni, zawsze z dala od leków i suplementów żelaza. Jeśli kaszel trwa dłużej niż tydzień albo towarzyszą mu gorączka i duszność, zgłoś się do lekarza.

Płukanka przy łagodnym podrażnieniu jamy ustnej i gardła

Miejscowe zastosowanie tradycyjnie wykorzystywane przy drobnych podrażnieniach dziąseł, jamy ustnej i gardła.

Składniki: 1 łyżka suszonego ziela rdestu ptasiego i 200 ml wrzącej wody.

Przygotowanie: Przygotuj napar jak wyżej, odczekaj, aż stanie się letni, i kilka razy dziennie płucz nim usta lub gardło, nie połykając. Jeśli krwawienie dziąseł, ranki w jamie ustnej lub ból gardła się utrzymują, udaj się do dentysty albo lekarza.

Tradycyjny napar zwiększający ilość moczu

Preparat tradycyjnie stosowany według monografii europejskiej w celu zwiększenia ilości moczu i przepłukania dróg moczowych przy łagodnych dolegliwościach.

Składniki: 1 do 2 łyżeczek suszonego ziela rdestu ptasiego i 200 ml wrzącej wody.

Przygotowanie: Przygotuj napar jak w poprzednich przepisach i pij go, przyjmując w ciągu dnia dużo wody. Nie stosuj przy obrzękach wynikających z niewydolności serca lub nerek, a w razie gorączki, bólu przy oddawaniu moczu lub krwi w moczu zgłoś się do lekarza, nie przedłużając samoleczenia.

Ściągający napar w tradycyjnym stosowaniu przy łagodnej biegunce

Europejski zwyczaj ludowy oparty na ściągającym działaniu garbników, tradycyjnie stosowany u dorosłych przy krótkich epizodach łagodnej biegunki.

Składniki: 1 łyżeczka suszonego ziela rdestu ptasiego i 200 ml wrzącej wody.

Przygotowanie: Przygotuj napar i pij po posiłkach, dbając o dobre nawodnienie. Biegunka z krwią, gorączką, objawami odwodnienia lub trwająca dłużej niż dwa dni wymaga oceny lekarskiej, a naparu nie należy podawać dzieciom.

Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych przekazach i nie zastępują fachowej porady. Przed każdym zastosowaniem wewnętrznym należy zapoznać się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w niniejszym artykule.

Powiązane terapie

Europejska fitoterapia

W europejskiej fitoterapii rdest ptasi ma monografię EMA w kategorii tradycyjnego stosowania, najbardziej zachowawczej, opartej na długiej historii użycia, a nie na badaniach klinicznych. Przyjęte wskazania to łagodzenie objawów przeziębienia, łagodnych podrażnień jamy ustnej i gardła oraz zwiększenie ilości moczu przy łagodnych dolegliwościach układu moczowego, zawsze u dorosłych i przez ograniczony czas. Ludowe zastosowania, takie jak wzmocnienie tkanki łącznej dzięki kwasowi krzemowemu czy wsparcie stawów, nie wchodzą w zakres monografii i nie mają potwierdzenia.

Tradycyjna medycyna koreańska

W tradycyjnej medycynie koreańskiej rdest ptasi występuje w preparatach na zapalenie stawów i dolegliwości sercowo-naczyniowe, a ta historia skłoniła badaczy do laboratoryjnych analiz jego działania przeciwzapalnego i przeciwutleniającego, prowadzonych między innymi na makrofagach. Prace te pomagają zrozumieć możliwe mechanizmy, ale nie potwierdzają korzyści u ludzi, a choroby stawów i układu krążenia wymagają opieki lekarskiej.

Przeciwwskazania i skutki uboczne

Tożsamość rośliny

Rodzaj Polygonum nie jest jednorodny i tego gatunku nie wolno mylić z Persicaria hydropiper (rdest ostrogorzki), rośliną z pokrewnego rodzaju o odmiennych właściwościach, a przede wszystkim z Polygonum multiflorum, dziś nazywanym Reynoutria multiflora, rośliną hepatotoksyczną, niosącą realne ryzyko uszkodzenia wątroby. Żadnych danych o bezpieczeństwie ani zastosowaniu tych gatunków nie wolno przenosić na rdest ptasi, a nazwę naukową trzeba sprawdzać na etykiecie herbat i wyciągów.

Przeciwwskazania

Rdest ptasi nie jest zalecany w ciąży, w okresie karmienia piersią i u dzieci poniżej 12 lat z powodu braku wystarczających danych o bezpieczeństwie. Stosowanie w celu zwiększenia ilości moczu jest przeciwwskazane u osób z obrzękami wynikającymi z niewydolności serca lub nerek, a gorączka, ból przy oddawaniu moczu lub krew w moczu wymagają oceny lekarskiej, nigdy długotrwałego samoleczenia tą rośliną. Osoby z kamicą nerkową, dną moczanową lub nadkwasotą również powinny używać jej ostrożnie, ponieważ źródła tradycyjne wspominają o możliwym nasileniu tych schorzeń.

Skutki uboczne i interakcje

Krótkotrwałe stosowanie jest zwykle dobrze tolerowane, ale skutki długotrwałego używania są słabo poznane, a ze względu na zawartość garbników mogą wystąpić dolegliwości żołądkowe. Garbniki zmniejszają wchłanianie żelaza i leków przyjmowanych jednocześnie, dlatego zaleca się zachowanie co najmniej 2 godzin odstępu. Ponieważ roślina zwiększa ilość moczu, osoby przyjmujące leki moczopędne powinny skonsultować się z lekarzem, a niektórzy wskazują teoretycznie na możliwą interakcję z lekami przeciwzakrzepowymi, co uzasadnia ostrożność również w tej grupie.

Ciekawostki

Polygonum aviculare ma długą i barwną historię. Nasiona były tradycyjnym składnikiem kasz i papek ludów germańskich Europy Zachodniej, a szczątki rośliny odnaleziono w treści żołądkowej ciał zachowanych w torfowiskach, jak słynny człowiek z Tollund, co wskazuje, że należała do pożywienia dawnych społeczności. Nazwy ludowe w różnych językach, takie jak centonódia, cien nudos czy Tausendknotenkraut, nawiązują do licznych kolanek na łodydze, a epitet aviculare, związany z małymi ptakami, przypomina, że ptaki chętnie zjadają jej nasiona. W ostatnich latach roślina trafiła do kultury popularnej dzięki powieściom o Harrym Potterze, w których knotgrass, angielska nazwa gatunku, jest składnikiem eliksiru wielosokowego, pozwalającego na pewien czas przybrać wygląd innej osoby.

Najczęściej zadawane pytania