Artemisia pallens (Davana): właściwości i korzyści

Davana (Artemisia pallens Wall. ex DC.) to aromatyczne ziele z rodzaju Artemisia i rodziny Asteraceae, pochodzące z południowych Indii, gdzie uprawia się je na skalę handlową dla pachnących liści i kwiatów. Najważniejszym i najlepiej udokumentowanym zastosowaniem davany jest perfumeria i aromaterapia: olejek eteryczny pozyskiwany z kwitnących części nadziemnych trafia do perfum, kadzideł i kosmetyków, a kwiaty od dawna składa się w ofierze podczas obrzędów religijnych. Medycyna ajurwedyjska i indyjska tradycja ludowa opisują też stosowanie rośliny przy dolegliwościach trawiennych, oddechowych i metabolicznych, jednak nie zostało ono potwierdzone w badaniach klinicznych, a dane dotyczące glikemii pochodzą wyłącznie z wstępnych badań na zwierzętach. Za zapach i znaczną część zainteresowania naukowców odpowiadają dawanon, etery davany i inne seskwiterpeny obecne w olejku.

Nazwy ludowe i międzynarodowe

• Polski: davana.
• Angielski: davana.
• Francuski: davana.
• Hiszpański: davana.
• Kannada: ದವನ (davana).
• Marathi: दवणा (davana).
• Niemiecki: Davana.
• Portugalski: artemísia-pálida, davana.
• Sanskryt: दमनक (damanaka).
• Tamilski: மரிக்கொழுந்து (marikolunthu), தவணம் (davanam).
• Włoski: davana.

Synonimy botaniczne

Artemisia pallens Wall. ex DC. to przyjęta nazwa botaniczna gatunku, opisanego na podstawie materiału z południowych Indii i związanego z nazwiskami Nathaniela Wallicha oraz Augustina Pyramusa de Candolle'a. Niektóre dawne dzieła podają roślinę pod innymi nazwami, które dziś traktuje się jako historyczne synonimy i które w nowszej literaturze praktycznie się nie pojawiają. Rodzaj Artemisia obejmuje setki gatunków o bardzo różnej chemii i odmiennych zagrożeniach, dlatego przy zakupie olejku eterycznego lub surowca roślinnego trzeba sprawdzić pełną nazwę dwuczłonową.

• Artemisia absinthii B.Heyne ex Hook.f.
• Artemisia orientalis Herb.Madr. ex DC.
• Artemisia paniculata Roxb.

Rodzina botaniczna: Asteraceae

Rodzina Asteraceae, znana też jako Compositae, należy do największych i najbardziej zróżnicowanych rodzin roślin kwiatowych: liczy ponad 32 000 gatunków w około 1900 rodzajach. Jej cechą charakterystyczną jest kwiatostan w postaci koszyczka, w którym dziesiątki drobnych kwiatów tworzą strukturę przypominającą pojedynczy kwiat, a wśród jej przedstawicieli są rośliny o dużym znaczeniu spożywczym, gospodarczym i leczniczym, takie jak słonecznik, sałata i nagietek. Davana ma te same cechy, z małymi żółtawymi koszyczkami, i zawiera typowe dla rodziny związki bioaktywne, takie jak laktony seskwiterpenowe i flawonoidy. To pokrewieństwo ma praktyczne konsekwencje, ponieważ osoby uczulone na inne astrowate mogą reagować także na davanę.

Wykorzystywane części do herbat i preparatów

• Kwiaty
• Liście
• Olejek eteryczny (z kwitnących części nadziemnych)

Etnobotaniczne i tradycyjne zastosowania

• Kwiaty w girlandach i ofiarach religijnych.
• Olejek eteryczny w perfumach, kadzidłach i aromaterapii.
• Tradycyjnie stosowana przy astmie, przekrwieniu dróg oddechowych, przeziębieniu i kaszlu.
• Tradycyjnie stosowana przy bolesnym miesiączkowaniu i objawach menopauzy.
• Tradycyjnie stosowana przy cukrzycy i nadciśnieniu (bez potwierdzenia u ludzi).
• Tradycyjnie stosowana przy lęku i stresie.
• Tradycyjnie stosowana przy odrze.
• Tradycyjnie stosowana przy problemach trawiennych, takich jak niestrawność i nudności.
• Tradycyjnie stosowana przy ranach i zakażeniach skóry.

Właściwości terapeutyczne

• Gojące (tradycyjne zastosowanie zewnętrzne)
• Hipoglikemizujące (wstępne badania na szczurach, bez wykazanej skuteczności u ludzi)
• Pobudzające miesiączkowanie (zastosowanie tradycyjne, powód, by unikać rośliny w ciąży)
• Przeciwdrobnoustrojowe (aktywność olejku eterycznego w badaniach laboratoryjnych)
• Przeciwgorączkowe (zastosowanie tradycyjne)
• Przeciwlękowe (zastosowanie tradycyjne, bez badań klinicznych)
• Przeciwrobacze (zastosowanie tradycyjne)
• Przeciwutleniające (przypisywane fenolom i flawonoidom w testach in vitro)
• Przeciwzapalne (obserwowane w komórkach i u szczurów z doświadczalnym zapaleniem stawów)
• Rozkurczowe (tradycyjne zastosowanie przy skurczach)
• Wykrztuśne (tradycyjne zastosowanie w inhalacjach)

Profil fitochemiczny

Olejek eteryczny z davany ma bardzo charakterystyczny skład. Dominuje w nim dawanon, głównie w postaci cis-dawanonu, któremu towarzyszą etery davany, furan davany i 2-hydroksyizodawanon, a także takie związki jak linalol, cynamonian etylu, cynamonian metylu, octan geranylu, bicyklogermakren, eugenol i farnezol. Z części nadziemnych wyizolowano laktony seskwiterpenowe, w tym germakranolidy opisane po raz pierwszy u tego gatunku, oraz fenole i flawonoidy, którym przypisuje się aktywność przeciwutleniającą obserwowaną w laboratorium. Badania z olejkiem i z cis-dawanonem wykazały hamowanie cytokin zapalnych w komórkach, a seskwiterpenoidy wyizolowane z rośliny testowano w doświadczalnych modelach neurodegeneracji u nicieni, jednak wszystkie te wyniki są wstępne i nie stanowią wskazania do stosowania leczniczego.

• 2-Hydroksyizodawanon
• Bicyklogermakren
• Cynamonian etylu
• Cynamonian metylu
• Dawanon (cis-dawanon)
• Eter davany
• Eugenol
• Farnezol
• Furan davany
• Germakranolidy
• Laktony seskwiterpenowe
• Linalol
• Octan geranylu

Formy przygotowania (herbaty, nalewki, ekstrakty)

• Ekstrakty (płynny i suchy, stosowanie pod kontrolą specjalisty)
• Kremy i maści (stosowanie zewnętrzne)
• Nalewka (stosowanie pod kontrolą specjalisty)
• Napar (herbata, zastosowanie tradycyjne)
• Olejek eteryczny (wyłącznie rozcieńczony na skórę, w inhalacjach lub dyfuzji)

Synergia z innymi roślinami

Relaksujące aromaty z kozłkiem i męczennicą

W mieszankach do aromaterapii i w tradycyjnych preparatach na odprężenie davanę łączy się z kozłkiem lekarskim (Valeriana officinalis) i męczennicą cielistą (Passiflora incarnata), dwiema roślinami o długiej historii stosowania przy nerwowości i kłopotach z zasypianiem. Takie połączenie jest tradycyjnie stosowane w chwilach napięcia, choć nie ma badań oceniających samą mieszankę, a osoby przyjmujące leki uspokajające, przeciwlękowe lub przeciwdepresyjne powinny porozmawiać z lekarzem przed sięgnięciem po kozłek lub męczennicę, ponieważ ich działanie może się sumować.

Napary trawienne z miętą pieprzową i melisą

Tradycja ludowa łączy davanę z miętą pieprzową (Mentha × piperita) i melisą lekarską (Melissa officinalis) w naparach tradycyjnie stosowanych przy niestrawności, wzdęciach i łagodnych kolkach jelitowych. Działanie rozkurczowe i wiatropędne przypisywane mentolowi z mięty oraz związkom fenolowym melisy miałoby uzupełniać ludowe zastosowanie davany, ale mieszanka pozostaje zwyczajem tradycyjnym i nie zastępuje wizyty u lekarza przy utrzymujących się objawach.

Zastosowanie zewnętrzne z nagietkiem i dziurawcem

W preparatach do użytku zewnętrznego davanę łączy się z nagietkiem lekarskim (Calendula officinalis) i dziurawcem zwyczajnym (Hypericum perforatum) w olejach i maściach tradycyjnie nakładanych na drobne podrażnienia i otarcia. Połączenie opiera się na długiej tradycji zewnętrznego stosowania nagietka i oleju dziurawcowego, bez badań nad samą mieszanką, i powinno ograniczać się do nieuszkodzonej skóry lub powierzchownych zmian, ponieważ dziurawiec może wywoływać nadwrażliwość na światło, a przyjmowany doustnie wchodzi w interakcje z wieloma lekami.

Przepisy i protokoły użycia

Tradycyjny napar z liści i kwiatów

Preparat z indyjskiej tradycji ludowej, tradycyjnie pity po posiłkach lub wieczorem jako aromatyczny, odprężający napój.

Składniki: suszone liście i kwiaty davany, wrząca woda i miód (opcjonalnie).

Przygotowanie: W tradycyjnym sposobie przygotowania liście i kwiaty umieszcza się w filiżance, zalewa świeżo zagotowaną wodą i parzy pod przykryciem przez kilka minut, a następnie przecedza. Ponieważ brakuje danych o bezpieczeństwie regularnego spożywania, ilość i częstotliwość należy ustalić z pracownikiem ochrony zdrowia, a naparu nie wolno stosować w ciąży, w okresie karmienia piersią ani u dzieci.

Inhalacja aromatyczna z olejkiem eterycznym

Zastosowanie aromaterapeutyczne tradycyjnie wykorzystywane przy przeziębieniu i uczuciu zatkanego nosa.

Składniki: 2 do 3 kropli olejku eterycznego z davany i miska gorącej wody.

Przygotowanie: Wkrop olejek do gorącej wody, przykryj głowę ręcznikiem i wdychaj parę przez 5 do 10 minut z zamkniętymi oczami, zachowując bezpieczną odległość od wody. Nie stosuj u małych dzieci ani u osób z astmą bez konsultacji i przerwij inhalację, jeśli pojawi się podrażnienie.

Aromatyczny olejek do masażu

Preparat wyłącznie do użytku zewnętrznego, tradycyjnie stosowany do masażu napiętych i obolałych mięśni.

Składniki: 5 kropli olejku eterycznego z davany i 30 ml oleju bazowego, na przykład ze słodkich migdałów lub jojoby.

Przygotowanie: Wymieszaj olejek eteryczny z olejem roślinnym w buteleczce z ciemnego szkła i nanieś na czystą skórę, delikatnie masując napięte miejsca. Przed pierwszym użyciem wykonaj próbę na małym fragmencie skóry, unikaj słońca tuż po aplikacji i nie stosuj na otwarte rany.

Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych przekazach i nie zastępują fachowej porady. Przed każdym zastosowaniem wewnętrznym należy zapoznać się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w niniejszym artykule.

Powiązane terapie

Aromaterapia

W aromaterapii olejek eteryczny z davany jest bardzo ceniony za słodki, owocowy i balsamiczny zapach. Stosuje się go zwykle w dyfuzorach oraz, po rozcieńczeniu, w masażach, aby sprzyjać odprężeniu i poczuciu dobrostanu w okresach stresu. Wchodzi też w skład mieszanek tradycyjnie stosowanych przy łagodnych dolegliwościach oddechowych i bolesnym miesiączkowaniu, a ponadto jest popularnym składnikiem perfum i kosmetyków. Olejek eteryczny nie jest przeznaczony do spożycia i przed kontaktem ze skórą zawsze trzeba go rozcieńczyć.

Fitoterapia

W fitoterapii Artemisia pallens jest przedmiotem badań ze względu na aktywność przeciwzapalną, przeciwdrobnoustrojową i hipoglikemizującą obserwowaną w laboratorium i u zwierząt. Badanie z 1996 roku odnotowało spadek glukozy u szczurów z cukrzycą, a nowsze prace oceniały ekstrakty u szczurów z doświadczalnym zapaleniem stawów, jednak są to wyniki wstępne, które nie uzasadniają stosowania rośliny w leczeniu cukrzycy, zakażeń czy chorób zapalnych. Tradycyjne zastosowanie ajurwedyjskie wyznacza kierunki badań, a każde użycie lecznicze wymaga nadzoru specjalisty.

Przeciwwskazania i skutki uboczne

Tożsamość gatunku

Davany (Artemisia pallens) nie wolno mylić ani mieszać z Artemisia annua (bylicą roczną) ani z Artemisia absinthium (bylicą piołunem), które należą do tego samego rodzaju, ale mają zupełnie inne zastosowania i zagrożenia; piołun zawiera na przykład tujon, substancję toksyczną dla układu nerwowego. Żadne informacje o tych gatunkach nie dotyczą davany, a nazwę naukową trzeba sprawdzać na etykiecie olejków i ziół.

Przeciwwskazania ogólne

Zastosowanie aromatyczne i kosmetyczne rozcieńczonego olejku jest zwykle dobrze tolerowane, jednak osoby wrażliwe na rośliny z rodziny astrowatych, takie jak ambrozja, chryzantema czy stokrotka, są narażone na reakcję alergiczną. Davany należy unikać w ciąży z powodu braku danych o bezpieczeństwie i opisywanego w tradycji działania pobudzającego miesiączkowanie, a bezpieczeństwo w okresie karmienia piersią i u dzieci również nie zostało ustalone. Olejek eteryczny nie jest przeznaczony do spożycia i można go stosować wyłącznie rozcieńczony na skórę, w inhalacjach lub dyfuzji, nigdy nierozcieńczony na skórę.

Interakcje z lekami

Nie ma swoistych badań interakcji dla Artemisia pallens. Dane przeciwcukrzycowe pochodzą wyłącznie ze wstępnych badań na szczurach i w tym badawczym kontekście rozsądnie jest, aby osoby przyjmujące leki przeciwcukrzycowe nie stosowały ekstraktów z rośliny bez porady lekarza, ze względu na teoretyczne ryzyko sumowania się działania. Osoby przyjmujące leki uspokajające, przeciwlękowe lub przeciwdepresyjne, które zamierzają łączyć davanę z roślinami uspokajającymi, takimi jak kozłek i męczennica, także powinny najpierw skonsultować się z lekarzem.

Ciekawostki

Uprawa w Indiach

Artemisia pallens uprawia się przede wszystkim w południowych stanach Indii, takich jak Andhra Pradesh, Karnataka, Maharashtra i Tamil Nadu, gdzie klimat sprzyja jej wzrostowi, a dzięki walorom zapachowym stała się ważną rośliną handlową. Rolnicy rozróżniają dwa typy morfologiczne, niski o wczesnym kwitnieniu i wyższy o późnym kwitnieniu, a programy hodowlane dążą do zwiększenia wydajności olejku eterycznego.

Ofiary religijne

W Indiach kwiaty davany tradycyjnie ofiarowuje się bogu Śiwie, zwłaszcza podczas świąt religijnych, i używa do dekorowania ołtarzy oraz wicia girland. W niektórych regionach roślina uchodzi za świętą, co pokazuje, jak głęboko davana jest związana z kulturą i duchowością południa kraju.

Perfumeria i niepowtarzalny zapach

W przemyśle perfumeryjnym olejek z davany cenią za słodki, owocowy, drzewny i lekko balsamiczny zapach, często wykorzystywany w perfumach wysokiej klasy do tworzenia egzotycznych nut. Perfumiarze często zauważają, że woń olejku wyraźnie zmienia się w zależności od skóry osoby, która go nosi, co czyni go wszechstronnym i intrygującym składnikiem, a w Indiach aromatyzuje się nim także kadzidła używane w ceremoniach domowych i religijnych.

Najczęściej zadawane pytania