Biedrzeniec anyż (Pimpinella anisum), nazywany potocznie po prostu anyżem, to jednoroczna roślina zielna z rodziny selerowatych (Apiaceae), uprawiana przede wszystkim dla aromatycznych nasion. Pochodzi ze wschodniej części basenu Morza Śródziemnego i z południowo-zachodniej Azji, a w kuchni i w medycynie tradycyjnej wykorzystuje się go od tysięcy lat; jego nasiona o słodkim smaku, przypominającym lukrecję, stanowią podstawę wielu domowych preparatów i potraw. Tradycja ceni tę roślinę przede wszystkim za właściwości wspomagające trawienie i wiatropędne, wykorzystywane do łagodzenia wzdęć i lekkich kolek. Mimo podobnej nazwy anyżu nie należy mylić z anyżem gwiazdkowatym (Illicium verum), rośliną z innej rodziny botanicznej, a ta różnica ma konsekwencje dla bezpieczeństwa, omówione w części poświęconej przeciwwskazaniom.
Nazwy ludowe i międzynarodowe
- Polski: anyż, biedrzeniec anyż.
- Angielski: Anise, aniseed.
- Francuski: Anis, anis vert.
- Hiszpański: Anís, matalahúva.
- Niemiecki: Anis, Anissamen.
- Portugalski: Anis, anis-verde, erva-doce.
- Włoski: Anice, anice verde.
W Brazylii nazwę „erva-doce” nadaje się również koprowi włoskiemu (Foeniculum vulgare), innej roślinie z tej samej rodziny, dlatego kupując nasiona sprzedawane pod tą nazwą, warto sprawdzić nazwę naukową na etykiecie.
Synonimy botaniczne
Na przestrzeni dziejów klasyfikacji botanicznej anyż otrzymywał także inne nazwy naukowe, które dziś traktuje się jako synonimy Pimpinella anisum i które można spotkać w dawnych dziełach oraz w części literatury farmaceutycznej: Anisum officinale DC., Anisum vulgare Gaertn., Carum anisum (L.) Baill. i Selinum anisum (L.) E.H.L.Krause.
Rodzina botaniczna: Apiaceae
Anyż należy do rodziny selerowatych (Apiaceae), dawniej nazywanej baldaszkowatymi (Umbelliferae) ze względu na kwiatostany w formie baldachu, w których drobne kwiaty wyrastają z jednego punktu niczym druty rozpiętego parasola. To ta sama rodzina, do której należą seler, marchew i koper włoski, a to pokrewieństwo wyjaśnia, dlaczego osoby uczulone na te rośliny mogą reagować również na anyż.
Wykorzystywane części do herbat i preparatów
Lecznicze i kulinarne zastosowanie anyżu koncentruje się na dojrzałych, wysuszonych owocach, potocznie nazywanych nasionami, z których metodą destylacji pozyskuje się również olejek eteryczny.
- Olejek eteryczny (pozyskiwany z owoców)
- Owoce (nasiona)
Etnobotaniczne i tradycyjne zastosowania
Poniższe zastosowania pochodzą z tradycyjnej i ludowej medycyny różnych regionów i opisują, jak roślinę stosowano dawniej i jak stosuje się ją nadal, co jednak nie jest równoznaczne ze wskazaniem medycznym.
- Łagodzenie kolek jelitowych i wzdęć
- Łagodzenie nudności
- Pobudzanie apetytu
- Środek mlekopędny, stosowany w celu zwiększenia ilości pokarmu u kobiet karmiących (praktyka obecnie odradzana bez fachowej porady ze względu na estrogenne działanie anetolu)
- Środek uspokajający przy łagodnej bezsenności
- Środek wykrztuśny
- Wspieranie trawienia
Właściwości terapeutyczne
Wymienione właściwości łączą to, co tradycja przypisuje anyżowi, z tym, co sprawdzano w badaniach laboratoryjnych i w kilku niewielkich badaniach klinicznych, takich jak te, w których oceniano owoc w dyspepsji czynnościowej i olejek w migrenie, przy czym wyniki te nie uzasadniają stosowania rośliny zamiast opieki lekarskiej.
- Estrogenne (łagodne działanie podobne do estrogenów, przypisywane anetolowi i będące powodem do ostrożności)
- Mlekopędne (tradycyjne przekazy o pobudzaniu laktacji, bez wystarczającego potwierdzenia klinicznego)
- Przeciwbakteryjne (działanie przeciw bakteriom obserwowane w laboratorium)
- Przeciwbólowe (zmniejszanie bólu analizowane w badaniach wstępnych)
- Przeciwgrzybicze (działanie przeciw grzybom obserwowane w laboratorium)
- Przeciwutleniające (neutralizacja wolnych rodników w testach laboratoryjnych)
- Przeciwwirusowe (działanie przeciw wirusom obserwowane w laboratorium, bez potwierdzenia klinicznego)
- Przeciwzapalne (zmniejszenie stanu zapalnego obserwowane w badaniach eksperymentalnych)
- Rozkurczowe (łagodzenie skurczów i kolek według tradycyjnego stosowania)
- Uspokajające (łagodne działanie uspokajające opisywane w tradycji)
- Wiatropędne (tradycyjnie stosowane w celu ułatwienia odchodzenia gazów)
- Wykrztuśne (tradycyjnie stosowane w celu ułatwienia odkrztuszania śluzu)
Profil fitochemiczny
Najlepiej zbadanym składnikiem anyżu jest anetol, który stanowi od 80 do 90% olejku eterycznego, nadaje roślinie charakterystyczny aromat i wykazuje łagodne działanie estrogenne, dlatego lecznicze stosowanie anyżu w niektórych sytuacjach wymaga ostrożności. Obok niego występują estragol i aldehyd anyżowy, a także związki nielotne, takie jak flawonoidy, garbniki, karoteny, białka i oleje tłuszczowe, które uzupełniają profil chemiczny owoców.
- Aldehyd anyżowy (4-anizaldehyd)
- Anetol (główny składnik olejku eterycznego, od 80 do 90%)
- Białka
- Estragol (metylochawikol)
- Flawonoidy
- Garbniki
- Karoteny
- Oleje tłuszczowe
Formy przygotowania (herbaty, nalewki, ekstrakty)
Najczęściej stosuje się napar z suszonych owoców, lekko rozgniecionych tuż przed przygotowaniem, natomiast nalewka koncentruje związki rośliny w alkoholu i używa się jej wyłącznie w małych ilościach. Olejek eteryczny jest produktem bardzo skoncentrowanym, którego nie należy przyjmować doustnie bez fachowej porady ani stosować u małych dzieci, a w kuchni nasiona aromatyzują ciasta, pieczywo i likiery.
- Nalewka
- Napar (herbata)
- Olejek eteryczny
- Zastosowanie kulinarne (ciasta, likiery i pieczywo)
Synergia z innymi roślinami
Połączenie z miętą pieprzową (Mentha × piperita) i melisą lekarską (Melissa officinalis)
Połączenie anyżu z miętą pieprzową i melisą tradycyjnie stosuje się w celu łagodzenia niestrawności, wzdęć i kolek. Anetolowi z anyżu, mentolowi z mięty i związkom fenolowym melisy przypisuje się wspólne działanie rozkurczowe i wiatropędne, opisywane przede wszystkim w przekazach tradycyjnych i badaniach wstępnych, które miałoby sprzyjać komfortowi przewodu pokarmowego.
Połączenie z kozłkiem lekarskim (Valeriana officinalis) i męczennicą cielistą (Passiflora incarnata)
W tradycji ziołolecznictwa anyż łączy się także z kozłkiem lekarskim i męczennicą w preparatach stosowanych dla ułatwienia odprężenia przy łagodnym rozdrażnieniu nerwowym i trudnościach z zasypianiem. Ponieważ wszystkie trzy rośliny działają uspokajająco, tej mieszanki nie należy łączyć z lekami uspokajającymi, przeciwlękowymi ani nasennymi bez konsultacji z lekarzem.
Przepisy i protokoły użycia
Napar z anyżu na trawienie i wyciszenie
Domowy napar tradycyjnie stosowany dla złagodzenia wzdęć i lekkich kolek po posiłkach, a wieczorem jako odprężający napój przed snem.
Składniki: 1 łyżeczka nasion anyżu (suszonych owoców), 200 ml wrzącej wody i miód (opcjonalnie).
Sposób przygotowania: Lekko rozgnieć nasiona, wsyp je do filiżanki i zalej wrzącą wodą, a następnie parz pod przykryciem przez 5 do 7 minut, przecedź i w razie potrzeby osłodź miodem. Tradycyjnie napar pije się po posiłkach, aby wspomóc trawienie, albo około 30 minut przed snem jako napój odprężający. Miodu nie należy podawać dzieciom przed ukończeniem pierwszego roku życia, a naparu z anyżu nie należy podawać niemowlętom i małym dzieciom bez konsultacji z pediatrą.
Nalewka z anyżu na wzdęcia
Preparat alkoholowy tradycyjnie stosowany w celu łagodzenia wzdęć i dyskomfortu w jamie brzusznej, przeznaczony wyłącznie dla dorosłych.
Składniki: 50 g nasion anyżu i 250 ml alkoholu etylowego o stężeniu 70%.
Sposób przygotowania: Umieść nasiona w butelce z ciemnego szkła, zalej je alkoholem i szczelnie zamknij, a następnie pozostaw do maceracji na 10 do 14 dni, codziennie wstrząsając butelką; po tym czasie przefiltruj nalewkę i przechowuj ją w ciemnej butelce. W tradycyjnym stosowaniu nalewkę przyjmuje się w postaci kilku kropli rozcieńczonych w wodzie, ale ponieważ koncentruje ona anetol i zawiera alkohol, ilość i częstotliwość należy ustalić ze specjalistą, a preparat nie jest wskazany dla kobiet w ciąży, kobiet karmiących piersią i dzieci.
Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych przekazach i nie zastępują fachowej porady. Przed jakimkolwiek zastosowaniem wewnętrznym zapoznaj się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w tym artykule.
Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych przekazach i nie zastępują fachowej porady. Przed każdym zastosowaniem wewnętrznym należy zapoznać się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w niniejszym artykule.
Powiązane terapie
Aromaterapia
W aromaterapii olejek anyżowy stosuje się w dyfuzorach, aby sprzyjać odprężeniu i łagodzić stres, a jego słodki, ciepły zapach zwykle tworzy przytulną i spokojną atmosferę. Można go też używać do masażu przy bólach mięśni, zawsze rozcieńczonego w oleju roślinnym, nigdy u małych dzieci i z ostrożnością w okresie ciąży i karmienia piersią, ze względu na estrogenne działanie anetolu.
Fitoterapia
W fitoterapii anyż tradycyjnie stosuje się przy łagodnych dolegliwościach trawiennych, oddechowych i nerwowych, a roślina często wchodzi w skład mieszanek ziołowych i ekstraktów, w których wykorzystuje się jej działanie wiatropędne, wykrztuśne i uspokajające. Zajmuje ważne miejsce w wielu tradycjach ziołolecznictwa na całym świecie, a kilka niewielkich badań klinicznych oceniało jej zastosowanie w dyspepsji czynnościowej, z wynikami, które wciąż wymagają potwierdzenia w większych badaniach.
Przeciwwskazania i skutki uboczne
Spożywany w umiarkowanych ilościach, jako przyprawa lub w herbacie pitej od czasu do czasu, anyż jest zwykle dobrze tolerowany, jednak niektóre sytuacje wymagają szczególnej ostrożności, opisanej poniżej.
Mylenie z anyżem gwiazdkowatym
Anyż (Pimpinella anisum), nazywany też biedrzeńcem anyżem, jest w handlu często mylony z anyżem gwiazdkowatym (Illicium verum), jednak pod względem botanicznym to zupełnie inna roślina, ponieważ anyż gwiazdkowaty jest owocem w kształcie gwiazdy, wytwarzanym przez drzewo z innej rodziny botanicznej. Niektóre zafałszowane lub błędnie zidentyfikowane partie anyżu gwiazdkowatego w handlu międzynarodowym zawierały już Illicium anisatum, czyli japoński anyż gwiazdkowaty, gatunek toksyczny i neurotoksyczny, a importowane produkty z anyżu gwiazdkowatego bez jasno określonego pochodzenia były już przyczyną ostrzeżeń sanitarnych z powodu zanieczyszczenia tym gatunkiem; w literaturze medycznej opisano nawet przypadki zatrucia neurologicznego u niemowląt, którym podawano herbatę z anyżu gwiazdkowatego. Dlatego kupując jakikolwiek produkt sprzedawany jako anyż, sprawdź nazwę naukową na etykiecie i wybieraj dostawców, którzy podają pochodzenie surowca.
Ciąża, karmienie piersią i stany hormonozależne
Anetol, główny aromatyczny składnik anyżu, wykazuje łagodne działanie estrogenne, dlatego zaleca się ostrożność w ciąży, w okresie karmienia piersią i w stanach hormonozależnych. U osób z nowotworami hormonozależnymi, takimi jak rak piersi, jajnika lub macicy, stosowanie lecznicze jest przeciwwskazane, a w ciąży i podczas karmienia piersią należy go unikać bez fachowej porady, ponieważ roślina może wpływać na równowagę hormonalną.
Dzieci
Niemowlęta i małe dzieci powinny unikać leczniczego stosowania anyżu ze względu na większą wrażliwość tej grupy wiekowej i potencjalną toksyczność anetolu w wysokich stężeniach, a olejku eterycznego z anyżu nie należy podawać małym dzieciom w żadnym wypadku.
Alergie, skutki uboczne i interakcje
Anyżu powinny unikać osoby uczulone na rośliny z rodziny selerowatych (Apiaceae), takie jak seler, marchew i koper włoski, a w dużych dawkach anyż może wywoływać nudności, wymioty i reakcje alergiczne. Możliwe są interakcje z lekami przeciwzakrzepowymi i preparatami hormonalnymi, a osoby przyjmujące leki uspokajające, przeciwlękowe lub nasenne powinny porozmawiać z lekarzem przed połączeniem anyżu z roślinami o działaniu uspokajającym, takimi jak kozłek lekarski i męczennica, ze względu na ryzyko sumowania się działania.
Ciekawostki
Rzymianie dodawali anyż do ciasta ułatwiającego trawienie, zwanego mustaceum, które podawano po wielkich ucztach, a według przekazów w średniowieczu przyprawa była tak ceniona, że w niektórych regionach służyła nawet jako środek wymiany w handlu. Wierzenia ludowe przypisywały anyżowi również moc odpędzania koszmarów i przynoszenia szczęścia, co wyjaśnia jego obecność w obrzędach i amuletach.
Anyż jest też jednym ze składników, które nadają charakterystyczny smak likierom i napojom spirytusowym, takim jak absynt, ouzo i sambuca, a jego słodkawy aromat, przypominający lukrecję, wciąż można odnaleźć w ciastach, pieczywie i słodyczach wielu tradycji kulinarnych.
Najczęściej zadawane pytania
Czy herbata z anyżu jest bezpieczna dla dzieci?
Herbaty z anyżu nie należy podawać niemowlętom i małym dzieciom bez konsultacji z pediatrą, ponieważ anetol w wysokich stężeniach może być toksyczny, a ta grupa wiekowa jest bardziej wrażliwa. Z kolei olejku eterycznego z anyżu nie należy podawać małym dzieciom w żadnym wypadku.
Jak tradycyjnie stosuje się herbatę z anyżu przy dolegliwościach trawiennych?
Tradycja sięga po herbatę z anyżu ze względu na jej działanie wiatropędne i rozkurczowe, szukając ulgi przy wzdęciach, kolkach, uczuciu pełności i niestrawności po posiłkach. Dotyczy to łagodnych dolegliwości trawiennych, a objawy utrzymujące się lub nasilone powinien ocenić lekarz.
Czy anyż może pomóc lepiej spać?
Tradycja przypisuje anyżowi łagodne działanie uspokajające i przy lekkiej bezsenności lub rozdrażnieniu nerwowym zaleca zwykle filiżankę herbaty około 30 minut przed snem. Działanie to opiera się głównie na przekazach tradycyjnych, a osoby przyjmujące już leki uspokajające lub nasenne powinny porozmawiać z lekarzem, zanim włączą anyż do codziennej rutyny.
Czym różni się anyż od kopru włoskiego?
W Brazylii nazwa „erva-doce” odnosi się zarówno do anyżu (Pimpinella anisum), jak i do kopru włoskiego (Foeniculum vulgare), dwóch różnych roślin z rodziny selerowatych (Apiaceae), które łączy smak przypominający lukrecję. Anyż ma mniejsze nasiona i intensywniejszy smak, natomiast koper włoski jest większą rośliną o łagodniejszym smaku, dlatego warto sprawdzić nazwę naukową na etykiecie.
Czy anyż i anyż gwiazdkowaty to ta sama roślina?
Nie, ponieważ anyż (Pimpinella anisum) jest ziołem z rodziny selerowatych (Apiaceae), natomiast anyż gwiazdkowaty (Illicium verum) to owoc drzewa z innej rodziny botanicznej. Zafałszowane lub błędnie zidentyfikowane partie importowanego anyżu gwiazdkowatego zawierały już japoński anyż gwiazdkowaty (Illicium anisatum), gatunek toksyczny, i były przyczyną ostrzeżeń sanitarnych, dlatego warto kupować wyłącznie produkty z jasno podaną nazwą naukową i pochodzeniem.
Czy anyż działa hormonalnie?
Anetol, główny aromatyczny składnik anyżu, wykazuje łagodne działanie estrogenne, dlatego lecznicze stosowanie anyżu wymaga ostrożności w ciąży, w okresie karmienia piersią i w stanach hormonozależnych. W przypadku hormonozależnego raka piersi, jajnika lub macicy stosowanie lecznicze jest przeciwwskazane.
Uwaga: ta treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady specjalisty. Przed zastosowaniem roślin leczniczych skonsultuj się z lekarzem lub fitoterapeutą, zwłaszcza w ciąży, w okresie karmienia piersią lub podczas przyjmowania leków.
Referencje i badania naukowe
- PMC2015 Ghoshegir SA, et al. Pimpinella anisum in the treatment of functional dyspepsia: A double-blind, randomized clinical trial. J Res Med Sci. 2015.
- PMC2004 Ize-Ludlow D, et al. Neurotoxicities in infants seen with the consumption of star anise tea. Pediatrics. 2004.
- PMC2019 Mosavat SH, et al. Efficacy of Anise (Pimpinella anisum L.) oil for migraine headache: A pilot randomized placebo-controlled clinical trial. J Ethnopharmacol. 2019.
- PMC2012 Shen Y, et al. Rapid control of Chinese star anise fruits and teas for neurotoxic anisatin by Direct Analysis in Real Time high resolution mass spectrometry. J Chromatogr A. 2012.
- PMC2012 Shojaii A, Abdollahi Fard M. Review of Pharmacological Properties and Chemical Constituents of Pimpinella anisum. ISRN Pharm. 2012.
